کتاب «شَمی- کل‌چندار؛ پژوهش‌های هیئت مشترک ایران و ایتالیا در خوزستان»؛ مرجعی تازه برای شناخت تمدن الیمایی

جعفر مهرکیان، سرپرست ایرانی هیئت مشترک باستان‌شناسی ایران و ایتالیا در خوزستان و عضو هیئت علمی پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا ‌از انتشار کتاب «شَمی ـ کل‌چندار؛ پژوهش‌های هیئت مشترک ایران و ایتالیا در خوزستان» خبر داد و گفت: کتاب با زبان اصلی به نام «Shami, Kal-e Chendar: Research of the Iranian-Italian Joint Expedition in Khuzestan» به ویراستاری مشترک او و پروفسور ویتو مسینا منتشر شده و حاصل سال‌ها پژوهش میدانی، مطالعات آزمایشگاهی و همکاری مشترک میان پژوهشگران ایرانی و ایتالیایی است. 

به گفته او، این اثر گزارش نهایی پژوهش‌های انجام‌شده در محوطه باستانی کل‌چندار در دره شَمی ایذه است؛ محوطه‌ای که از مهم‌ترین مراکز سیاسی، مذهبی و فرهنگی دوره الیمایی به شمار می‌رود و سال‌هاست در کانون توجه پژوهشگران تاریخ و باستان‌شناسی ایران قرار دارد. 

مهرکیان توضیح داد: این پروژه با مشارکت پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری ایران، مرکز پژوهش‌های باستان‌شناسی تورین و دانشگاه تورین ایتالیا در قالب سه فصل کاری انجام شده و نتایج آن اکنون در قالب کتابی تخصصی در اختیار جامعه علمی قرار گرفته است. در این کتاب نتایج بررسی‌های باستان‌شناختی، کاوش‌های علمی، پژوهش‌های معماری، مطالعات گورستان‌ها، سفالینه‌ها، اشیای فلزی، دست‌ساخته‌های فاخر آذینی و آیینی و دیگر یافته‌های ارزشمند دوره الیمایی به‌صورت مستند ارائه شده است. 

به گفته این باستان‌شناس، قلمرو الیماییان بخش گسترده‌ای از سرزمین‌های بختیاری‌نشین را دربر می‌گرفت و امروزه استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، اصفهان و لرستان را شامل می‌شود. با وجود اهمیت این حکومت در تاریخ ایران، منابع پژوهشی جامع درباره ساختار سیاسی، مذهبی و اجتماعی آن اندک بوده و انتشار این کتاب می‌تواند بخشی از این خلأ را جبران کند. 

او با اشاره به اهمیت دره شَمی گفت: این منطقه در میانه سده دوم تا دهه‌های نخست سده سوم پیش از میلاد و همزمان با تحولات سیاسی دوران پساهخامنشی و گسترش قدرت اشکانیان، به یکی از کانون‌های مهم قدرت الیماییان در زاگرس میانی تبدیل شده بود. گستره حدود ۵۰ هکتاری کل‌چندار با چندین نیایشگاه و آرامگاه، بزرگ‌ترین جایگاه آیینی شناخته‌شده در جهان ایرانی به شمار می‌رود و به احتمال فراوان شاه‌نشین و اقامتگاه فرمانروایان الیمایی نیز بوده است. 

مهرکیان با اعتقاد بر اینکه پژوهش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که کل‌چندار تنها یک گورستان نبوده، بلکه مجموعه‌ای گسترده از فضاهای آیینی و آرامگاهی را دربر می‌گرفته است اظهار کرد: جایی که در زمان کوچ‌های فصلی، آیین‌های مذهبی سالانه و خاکسپاری نخبگان برگزار می‌شد و به‌نوعی مرکز نیایش و آیین‌های دینی مردمان کوه‌نشین این سرزمین به شمار می‌رفت. از جمله ویژگی‌های این محوطه می‌توان به معماری سنگی گسترده، پایه‌های سنگی، سکوها و فضاهای آیینی، تختگاه‌های چندگانه با باروهای سنگی، پلکان‌های پهن برای برگزاری مراسم جمعی و مجموعه‌ای از آرامگاه‌های خانوادگی زیرزمینی اشاره کرد.

این باستان‌شناس با بیان اینکه این آرامگاه‌ها با پلکان، درگاه‌های سنگی، پوشش‌های خرپشته‌ای و سکوهای ویژه تدفین چند نسل از یک دودمان ساخته شده‌اند و نشان‌دهنده اهمیت پیوندهای خانوادگی در جامعه الیمایی هستند یادآوری کرد: شهرت جهانی دره شَمی بیش از هر چیز به پیکره‌های مفرغی کشف‌شده در این منطقه بازمی‌گردد که معروف‌ترین آن‌ها مجسمه برنزی «مرد شَمی» یا «بزرگ‌زاده الیمایی» است؛ اثری شاخص که از مهم‌ترین نمونه‌های هنر و قدرت سیاسی دوره الیمایی به شمار می‌رود. پژوهش‌های منتشرشده در این کتاب بستر تاریخی و فرهنگی این آثار را نیز روشن‌تر می‌کند. 

مهرکیان تأکید کرد که داده‌های به‌دست‌آمده از کاوش‌ها نشان می‌دهد ساخت‌وساز در کل‌چندار در چند دوره انجام شده و این مجموعه می‌تواند اطلاعات مهمی درباره زندگی اجتماعی، هنر، معماری، دین و ساختار قدرت در جامعه الیمایی ارائه دهد. 

به گفته او، هرچند سه فصل کاوش باستان‌شناسی در این محوطه انجام شده، اما پژوهش‌ها درباره تمدن الیمایی هنوز در آغاز راه است و ادامه مطالعات میان‌رشته‌ای در محوطه‌هایی مانند تنگ سولک، کلگه زرین، سرمسجد، بردنشانده و قلعه بردی و همچنین بررسی زیستگاه‌های سردسیری در گستره زاگرس میانی می‌تواند شناخت دقیق‌تری از این دوره مهم اما کمتر شناخته‌شده تاریخ ایران فراهم کند. 

این باستان‌شناس همچنین با اشاره به اهمیت همکاری‌های علمی بین‌المللی گفت: تجربه مشترک ایران و ایتالیا نشان داد که تعامل میان مراکز علمی و پژوهشی می‌تواند به تولید آثار مرجع و گسترش دانش باستان‌شناسی ایران در سطح جهانی منجر شود. 

به گفته مهرکیان، نسخه‌های این کتاب پس از پایان شرایط ناشی از جنگ به ایران ارسال خواهد شد و قرار است طی مراسمی با حضور پژوهشگران، استادان دانشگاه و فعالان حوزه میراث‌فرهنگی رونمایی شود. 

جعفر مهرکیان از چهره‌های شناخته‌ شده باستان‌شناسی ایران است. او علاوه بر عضویت در هیئت علمی پژوهشکده باستان‌شناسی، بنیان‌گذار و مدیر پیشین پایگاه میراث‌فرهنگی آیاپیر ایذه، سرپرست هیئت نجات‌بخشی آثار باستانی مناطق جنگی جنوب، سرپرست هیئت باستان‌شناسی فرودگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) و سرپرست نخستین هیئت نجات‌بخشی آثار باستانی سد کارون ۳ بوده و کشف شمار قابل توجهی از نگارکندهای سنگی دوره الیمایی در استان‌های خوزستان و چهارمحال و بختیاری از دیگر دستاوردهای پژوهشی او به شمار می‌رود.

انتهای پیام/