آیا میدانستید وسیعترین بازار سرپوشیده جهان درست در قلب تبریز قرار دارد؟ جایی که صدای چکش مسگران با عطر ادویهها در هم میآمیزد و هر گذرگاهش، قصهای از صدها سال تجارت و فرهنگ ایرانی روایت میکند. اینجا بازار تاریخی تبریز است؛ بازاری که در سال ۲۰۱۰ بهعنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شد و امروز، یکی از مهمترین جاهای دیدنی تبریز به شمار میرود.
آیا تا به حال شنیدهاید که پهناورترین بازار مسقف دنیا در دل تبریز جا خوش کرده است؟ جایی که آوای چکش مسگران با بوی ادویههای تازه درهم میآمیزد و هر گذر، روایتی از قرنها بازرگانی و فرهنگ ایرانی را به گوش میرساند. اینجا بازار تاریخی تبریز است؛ مجموعهای که در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت و امروز از شاخصترین دیدنیهای تبریز به شمار میآید.
اگر دنبال سفری هستید که هم شکوه معماری ایرانی را ببینید، هم در رگهای تاریخ قدم بزنید و هم شاهکارهای صنایعدستی آذربایجان شرقی را از نزدیک لمس کنید، مقصدتان همین بازار است. در ادامه، در کنار دستی بر ایران، با روایت تاریخی، نقشه و عکسهای چشمنواز بازار تبریز همراه میشوید؛ مسیری که شما را درگیر خودش میکند.
بازار تبریز شریان تپنده تجارت ایران است؛ هر حجره، گنجینهای از هنر و کوشش مردمان این دیار را روایت میکند. -جیمز موریه (دیپلمات انگلیسی)
بازار تبریز شریان تپنده تجارت ایران است؛ هر حجره، گنجینهای از هنر و کوشش مردمان این دیار را روایت میکند.
-جیمز موریه (دیپلمات انگلیسی)
تبریز از کهنترین روزگار، در صنعت و هنر سرآمد بوده است. در سدههای سیزدهم و چهاردهم میلادی، استادکاران تبریزی تقریباً در تمامی شاخههای صنعتی روز فعال بودند. هنر بافندگی در این شهر میدرخشید؛ کارگاههای رنگرزی، ریسندگی و بافت راه میافتاد و رونق میگرفت. قالی و قالیچه تبریز چنان آوازهای داشت که سفارشها از شرق و غرب عالم سرازیر میشد.
ابنبطوطه در سفرنامه خود مینویسد: «ختایی زردار، قالی و قالیچه، اطلس، خز و روپوش از این شهر به اقصا نقاط شرق و غرب صادر میشد.»
در سال ۱۲۲۱ میلادی، هنگام یورش مغولان به تبریز، مردم شهر با انبوهی از پارچههای ابریشمی و وجوه نقد پیشواز رفتند و شهر را از غارت و ویرانی رهاندند.
قرار داشتن در مسیر جاده ابریشم، تبریز را به کانون دادوستد بازرگانان شرق و غرب بدل کرده بود. بازارها به عنوان شریانهای اقتصادی، در نقاط مختلف شهر ساخته شدند. «اوزون حسن آققویونلو» قیصریهای بنا کرد که «شاردن» آن را چنین ستوده است: «این بازار مسقفِ هشتضلعی از زیباترین بازارهای مشرق زمین است.» این بازار دلانگیز در ۱۵۸۵ میلادی به دست سپاه عثمانی سوخت، با این حال قیصریه هنوز مرکز عرضه کالاهای نفیس و جواهرات است.
بازار غازانخان و بازار ربع رشیدی نیز از یادگارهای دوره ایلخانی به شمار میروند و نشان میدهند که حاکمان وقت چگونه با ساخت بازار، اقتصاد تبریز را رونق بخشیدند.
در قرون پسین، با وجود زلزلهها و تلاطمهای سیاسی، از جمله یورشهای پیدرپی عثمانی، به یاری تلاش صنعتگران و مردم، چرخ بازرگانی در تبریز از حرکت نایستاد؛ بازار مسقف تبریز نماد همین شکوه اقتصادی است.
بازار تاریخی تبریز میان خیابانهای دارایی، شهدا، چایکنار، مطهری، فردوسی و جمهوری در شهر تبریز قرار دارد. برای رسیدن، از لوکیشن درجشده در ادامه استفاده کنید:
بازار تبریز را بزرگترین بازار ایران دانستهاند. این شهر در گذشته به سازههای عظیم و فراخ شهرت داشت. دو نمونه برجسته از این بناها:
از زمان دقیق ساخت بازار تاریخی تبریز اطلاع قطعی در دست نیست؛ اما نشانههایی در پیکره بنا دیده میشود که دیرینگی آن را به دوره سلجوقیان و سده دوازدهم میلادی میرساند. در عهد صفویه، مجموعه صادقیه به آن افزوده شد که شامل راسته و مسجد بود. در روزگار قاجار نیز حرمخانه، سربازخانه و ارگ سلطنتی برای اقامت ولیعهد در بخش شرقی بازار ساخته شد.
قرار گرفتن تبریز بر شاهراه تجارت شرق و غرب و گذر جاده ابریشم، بازار آن را به محور اقتصاد شهری نامدار در قلمرو پارس بدل کرده بود. سفرنامهنویسان و مورخان، همواره وفور کالاهایی چون میوه، پارچههای مرغوب، سنگهای قیمتی و جواهر را از رازهای محبوبیت این بازار دانستهاند.
با ویرانی بغداد در سده سیزدهم به دست مغولان، اهمیت تبریز افزونتر شد. در قرن چهاردهم، رونق شهر به جایی رسید که مارکوپولو و ابنبطوطه از آن به عنوان یکی از ثروتمندترین مراکز تجاری جهان یاد کردند. در سده شانزدهم و دوران صفویه، تبریز کانون توجه بود و بازار آن آینه اقتصاد کشور. ساخت کالای مسی و چرمی فزونی گرفت و تولید اسلحه و صابون رونق یافت.
در سده هفدهم، با انتقال پایتخت از تبریز به قزوین در عهد شاه عباس اول، بخشی از اهمیت بازار کاسته شد، اما تا امروز نیز نقش محوری خود را در تبریز و شمالغرب ایران حفظ کرده است. با وجود مراکز خرید تازه، هنوز بسیاری برای تهیه مایحتاج به بازار میآیند.
زلزله سهمگین سده هجدهم و سپس سیلابها در سده نوزدهم، آسیبهای جدی بر شهر و بازار زدند.
چنانکه در معرفی بازارهای ایران گفته میشود، بازارها تنها محل خرید و فروش نیستند؛ آنان نهادهای اجتماعی و سیاسی زندهاند. بازارها در شکلدهی جنبشهای دینی، انقلابی و اقتصادی اثرگذار بودهاند. نزدیکی «خانه مشروطه» به بازار تبریز یادآور همین نقش اجتماعی است.
در سده بیستم، همزمان با جانگرفتن دوباره اقتصاد تبریز، بازار بهطور گسترده بازسازی شد. بازار تاریخی تبریز در رویدادهای انقلاب ۱۹۷۹ ایران نیز سهم پررنگی داشت.
در ادامه به مهمترین بخشهای بازار تبریز اشاره میشود. هر بخش، مجموعهای گسترده از کاروانسرا، تیم، تیمچه، سرا و سراچه است. شکلگیری تدریجی این اجزا و پیوند کارکردیشان سبب شده خدمات به مشتریان و بازرگانان بهینه ارائه شود و اصناف بتوانند تأمین، فروش و توزیع را سامان دهند.
بازار تبریز، کاملترین سازمان اجتماعی میان بازارهای سنتی ایران را دارد؛ افزون بر رونق تجارت، جایگاه و کارکرد اجتماعی جدی نیز ایفا میکند.
بازار بلوریها (قیزبستی) زمانی مرکز عرضه بهترین مصنوعات شیشهای و بلور در تبریز بود. از تیمچهها و سراهای آن میتوان به تیمچه فندفروشان، تیمچه مظفریه، دالان بادامچیلر، دالان حاج شیخ، دالان میرزا مهدی، سرای میرزا مهدی و سرای گُرجیلَر (جورجیلر) اشاره کرد.
تیمچه سعدیه، تیمچه هاشمیه، سرای آلمانیها، سرای صاحب دیوان و ساختمان سنگی کلانتری ٨ از اجزای راسته حرمخانه به شمار میروند.
بنیانگذار این راسته، میرزا محمدخان امیرنظام، فرزند شیخ علیخان، وزیر شاه سلیمان و نواده میرآخور شیخ صفیالدین اردبیلی است. او در زمان ولیعهدی عباسمیرزا به تبریز آمد و با پشتیبانی وی به منصب امیرنظامی رسید.
این راسته در گذشته محل فروش بلور و مصنوعات شیشهای بود؛ امروز بیشتر حجرهها به عرضه لوازم آرایشی و نوشتافزار اختصاص دارند. دو سرا به نامهای حاج رسول و میرزا علیالنقی در این بخش وجود داشت که شهرداری تبریز آنها را تخریب و بهجای آن «بازار و بوستان شمس تبریزی» را احداث کرد.
راسته صادقیه از دیرباز مرکز خریدوفروش قالیهای دستباف تبریز بوده است. از سراهای این بخش میتوان به حاج رحیم، دالان خونی، سرای بزرگ شاهزاده، سرای دباغایی، سرای دودری، سرای قدیم سیدحسین، سرای کوچک شاهزاده و سرای میانه سیدحسین اشاره کرد.
کفش دستدوز تبریز در سراسر ایران شهره است. راسته کفاشان، کانون تولید و عرضه کفشهای تبریزی است و کارگاههای متعدد در تیمچهها و سراهای این بخش فعالاند.
از مهمترین آنها: تیمچه امید، تیمچه حاج ابوالقاسم، سرای امید و سرای حاج ابوالقاسم.
در بازار تبریز ۱۷ مسجد وجود دارد. هرچند تکیهای در بافت بازار دیده نمیشود، آیینهای عزاداری محرم به شیوه سنتی برپا میگردد؛ هیئتها پس از گذر از محلات، به بازار میرسند و در تیمچهها و راستهها سوگواری میکنند. تیمچه مظفریه از کانونهای اصلی این آیین است.
از مسجدهای شناختهشده میتوان مسجد خالهاوغلی، صاحبالامر، حاج صفرعلی، قیزیللی، شهیدی، حجتالاسلام، سیدتقی، مقبره، دباغخانه، اشراقی، مفیدآقا، صادقیه، ۶۳ ستون و جمعه را نام برد.
مسجد جامع که با نام مسجد جمعه تبریز نیز شناخته میشود، مهمترین مسجد بازار است و ریشههای آن به دوره سلجوقی میرسد. این بنا در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ثبت شد. مسجد در جنوب مدرسه طالبیه و انتهای بازار تبریز قرار دارد. طرح آغازین بنا تکایوانی بود و سپس به دوایوانی بدل شد و در ساخت آن از کاخ فیروزآباد الهام گرفتهاند. مسجد جامع در زلزله مهیب تبریز آسیب دید و در دوره قاجار بازسازی شد.
شبستان وسیع مسجد از طاقها و گنبدهایی بر ستونهای هشتگوش آجری تشکیل شده و کهنترین بخش عمارت به شمار میآید. گمان میرود در عهد آققویونلوها، به دستور سلجوقشاه بیگم، همسر اوزونحسن، گنبدی بلند با کاشیکاریهای معرق در بخش شمالی برپا شده باشد؛ امروز پایههای آن گنبد و بخشهایی از تزییناتش هنوز پیداست.
از مدارس دینی و تاریخی در بافت بازار تبریز میتوان به طالبیه، جعفریه, اکبریه، صادقیه و حاج صفرعلی اشاره کرد.
حمامها از خدمات ضروری در بازارها بودهاند و غالباً در مجاورت مساجد قرار داشتهاند. حمام میرزا مهدی در نزدیکی مسجد جامع از زیباترین نمونههاست. اکنون چهار حمام در بازار فعالاند، اما به دلیل الزامات بهداشتی، تداوم فعالیت آنها چندان قطعی نیست.
در امتداد بازار دلهزن بزرگ و پس از چهارسوق صادقیه، زورخانه تاریخی گرشاسب قرار دارد که امروزه کاربری رستوران یافته است.
سفر به تبریز فرصتی است برای لمس تاریخ پایداری و آزادیخواهی، بهویژه در نهضت مشروطه. در کنار این هویت تاریخی، هنر و صنعت شهر چشمنواز است. در بازار تاریخی تبریز میتوانید ساعاتی را زیر سقفهای باشکوه ایرانی بگذرانید و با صنایع بیمانند روبهرو شوید. نگین صنایعدستی این دیار، فرش تبریز است که آوازه جهانی دارد؛ و بازار بهترین جا برای تماشای آن شاهکارهاست.
اگر گذرتان به بازار افتاد، چایخانههای سنتیاش را فراموش نکنید. چیدمان دلنشین، پذیرایی با چای و قلیانهای بلند روی میزها جلوهای تماشایی دارد. قلیان در این چایخانهها پدیدهای تازه برای ذائقه نسل جوان نیست؛ سالهاست بخشی از فرهنگ این مکانها بوده و مشتریان در بازار تاریخی تبریز، قلیان خود را با تنباکوی اصیل ایرانی آماده میکردهاند.
اگر پاسخ سوالتان را اینجا پیدا نکردید، در بخش دیدگاههای پایان صفحه نظر بگذارید تا در کوتاهترین زمان پاسخ بدهیم.
🏛️در دورههای صفوی و قاجار، تبریز در مسیر کاروانهای بزرگ شرق به غرب بود. کاروانسراها در حاشیه بازار برای این هدفها ساخته میشدند:
طرح حیاط مرکزی با حجرههای پیرامونی، نظم و امنیت مبادلات را شبانهروزی ممکن میکرد.
🛒بازار تبریز با بیش از ۵ کیلومتر راسته مسقف، همچنان زندهترین بازار سنتی ایران است. در اینجا میتوانید:
را با تضمین اصالت و قیمتگذاری شفاف تهیه کنید.
🧱بازار تبریز بارها زیر ضربه زلزله و سیلاب آسیب دید، اما بازسازی مهم آن حدود سه قرن پیش به فرمان نجفقلیخان دنبلی، حاکم وقت آذربایجان، انجام پذیرفت. پس از ویرانیِ رخداده، با تکیه بر الگوی طاقها و چهارطاقیهای آجریِ سنتی، بناهای بازار سامان یافت و چهرهای استوار دوباره پیدا کرد.
استاندار گیلان با تأکید بر وجود اراده سیاسی میان ایران و روسیه گفت: شرایط تحریمی پیشروی دو کشور میتواند به فرصتی برای تقویت همکاریهای اقتصادی، تجاری و منطقهای تبدیل شود؛ فرصتی که با رفع موانع بانکی و گمرکی و بهرهگیری از ظرفیتهای بندری، کشاورزی و انرژی گیلان، قابلیت تبدیل شدن به منافع مشترک و پایدار را دارد.
در نشست مشترک با حضور رئیس امور توافقهای بینالمللی ریاستجمهوری، نمایندگان وزارت امور خارجه، سازمان برنامه و بودجه و مدیران تخصصی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، ابعاد حقوقی، راهبردی و کارکردی تداوم عضویت جمهوری اسلامی ایران در پنج نهاد مهم بینالمللی مورد ارزیابی کارشناسی قرار گرفت؛ نشستی که بر نقش تعیینکننده این عضویتها در تقویت دیپلماسی فرهنگی، صیانت از منافع ملی و ارتقای جایگاه جهانی ایران تاکید داشت.
ایران عزیز با ۲۹ اثر در حوزه میراث ملموس و طبیعی در ۱۱۴ سایت جهانی جزو ۱۰ کشور برتر جهان است. در حوزه میراث ناملموس با ثبت ٢٧ اثر در حال حاضر رتبه چهارم دنیا را دارد.
جمهوری اسلامی ایران با حمایت ۱۰۰ درصدی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از بخش خصوصی، در بیستونهمین دوره نمایشگاه بینالمللی گردشگری و سفر شرق مدیترانه (EMITT ۲۰۲۶) که از ۱۶ تا ۱۸ بهمنماه در شهر استانبول ترکیه برگزار میشود، حضور خواهد یافت.
Δ