در سرمای زمستان، شعلهای کهن دوباره جان میگیرد؛ جشن سده، آیینی از دل تاریخ ایران که یادگار پیدایش آتش و ستایش نور در برابر تاریکی است. این جشن کهن در دهم بهمن، زمانی که شب بر زمین سایه انداخته، با افروختن آتشی بزرگ برگزار میشود؛ نمادی از پیروزی روشنایی و گرما بر سرما و ظلمت. در سال ۲۰۲۳، این آیین دیرینه بهعنوان میراث مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت جهانی شد.
در دل زمستان، شعلۀ سنتی دوباره برمیخیزد؛ جشن سده، آیینی ریشهدار در تاریخ ایران که به کشف آتش و ستایش نور در برابر تاریکی پیوند خورده است. در دهم بهمن، هنگامی که شب طولانی است، آتشی بزرگ افروخته میشود؛ نمادی از چیرگی روشنایی و گرما بر سرما و ظلمت. این آیین کهن در سال ۲۰۲۳ به عنوان میراث مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت جهانی شده است.
روح غالب در جشن سده، همدلی و کارِ جمعی است؛ گردآوری هیزم برای افروختن آتش بزرگ در گذشته نوعی تکلیف دینی و کاری پرفضیلت به شمار میآمد و مردم با یاری هم این رسم را زنده نگه میداشتند. اگر دنبال آشنایی با تاریخچه، فلسفۀ پیدایش و تصاویر این آیین باشکوه هستید، در ادامه با دستی بر ایران همراه شوید.
یکی جشن کرد آن شب و باده خْوَرد سده نام آن جشن فرخنده کرد -شاهنامه فردوسی
یکی جشن کرد آن شب و باده خْوَرد
سده نام آن جشن فرخنده کرد
-شاهنامه فردوسی
در روزگار کهن و بر اساس گاهشماری ایران باستان، سال به دو پاره «تابستان بزرگ» و «زمستان بزرگ» تقسیم میشد. «تابستان بزرگ» هفت ماه، از آغاز فروردین تا پایان مهر ادامه داشت و «زمستان بزرگ» از آبان آغاز میشد و پنج ماه تا اسفند امتداد مییافت.
با گذشت صد روز از «زمستان بزرگ»، ایرانیان سده را برگزار میکردند. باور داشتند در این هنگام تندی سرما فروکش میکند؛ پس در دشت و صحرا گرد هم میآمدند، انبوهی از خار، خاشاک و هیزم فراهم میکردند و شبانگاه آتش میافروختند. آتش را جلوهای اهورایی میدانستند که بازماندۀ سرما و نمود اهریمن را میراند.
روایت دیگری از نام «سده» میگوید از روز سده (دهم بهمن) تا برداشت غلات، صد روز فاصله است؛ از این رو «سده» نام گرفته است. با این همه، خاستگاه اصلی این آیین را به کشف آتش نسبت میدهند.
افزون بر افروختن آتش، جشن و سرور و مهمانیهای بزرگ برپا میشد. پس از شعلهافروزی شبِ سده، گرد سفره مینشستند و خوردنیها و نوشیدنیهای گوناگون میآوردند و تا بامداد، ساز و آواز و رقص ادامه داشت.
بامداد روز پس از جشن، شاعران مدایح خود را در حضور شاه میخواندند و پاداش میگرفتند؛ همراه با شادباش و تبریک.
در حقیقت، سده نوید رسیدن بهار بود. در ایران، با آغاز این جشن و تا نوروز، بر بلندیها و در دشتها آتشها میافروختند.
این آیین تا امروز در میان زرتشتیان زنده است. نخست در مکانهای عمومی برگزار میشود تا همگان بتوانند شرکت کنند و سپس هر خانواده به اندازه توان خود در خانه مراسمی میگیرد. غایت این گردهمایی، دیدار، همبستگی و یکپارچگی است.
از نگاه دینی، گردآمدن پیروان آیین مزدیسنا و نیرومند شدن در برابر شر و بدی نیز هدفی مهم است. همکاری در گردآوری هیزم پاداش معنوی فراوان دارد؛ از این رو موبدان در حرکت به سوی پشتهٔ بزرگ (تودهٔ هیزم و خار) دست در دست هم مینهند.
جشن سده در میان زرتشتیان کرمان سالهاست برپا میشود. در گذشته مدتی در «بابا کمال» در هشت کیلومتری شمالشرقی کرمان برگزار میشد؛ جایگاهی دلانگیز در دامنهٔ کوه. امروز این آیین در «باغچهٔ بداغآباد» یا «شاه مهر ایزد» با شکوه برگزار میگردد.
هنگام مراسم، موبدان با جامهٔ سپید، لالهای از آتش در دست و با زمزمۀ سرود آتش، سه بار گرد پشته میگردند؛ سپس آتش را میافروزند و تا خاموشی آن، پایکوبی ادامه مییابد.
زرتشتیان در روز سده (دهم بهمن) آش ویژهای میپزند که در آن گونههای سبزی، حبوبات و گوشت بهکار میرود و تا عصر نیز نانی مخصوص، سرخشده در روغن کنجد، فراهم میکنند. این رسم همچنان در کرمان و میان زرتشتیان پابرجاست و افزون بر کرمان، در شهرهایی مانند یزد نیز برگزار میشود.
ایران افزون بر آثار فرهنگی ملموس، میراثهای ناملموس ارزشمندی نیز دارد. سده از همین میراثهای ناملموس است که در میان زرتشتیان بهجا مانده و در برخی شهرها هنوز برگزار میشود. اگر در زمان برگزاری این آیین در سفر باشید، فرصتی است تا بخشی از میراث فرهنگی کشور را از نزدیک لمس کنید.
چه با تورهای ایرانگردی و چه بهصورت فردی، پیش از سفر به شهرها، دربارهٔ میراث فرهنگی همان شهر مطالعه کنید. «دستی بر ایران» با معرفی میراث ایران، شما را به شناخت عمیقتر آثار ناملموس فرامیخواند.
اگر پاسخ خود را اینجا پیدا نکردید، در بخش دیدگاههای همین نوشته با ما در میان بگذارید تا در کوتاهترین زمان پاسخ دهیم.
🔆سده از کهنترین جشنهای ایرانی است و هر سال در بیستم بهمنماه برگزار میشود؛ حدود ده روز مانده به نوروز.
🌟در سده، آتش بهعنوان نماد روشنایی و زندگی گرامی داشته میشود و برای سلامتی، برکت و غلبهٔ نور بر تاریکی نیایش میکنند.
🪔افروختن آتشهای بزرگ، جستن از روی شعلهها، اجرای موسیقی و رقصهای محلی و روایت داستانهای کهن کنار آتش از رسمهای معمول است.
🥘نانهای بومی، شیرینیهای سنتی، میوه و آجیل و گاهی آش مخصوص هر ناحیه، سفرهٔ سده را کامل میکند.
🍃سده نماد پاکسازی و دور کردن نیروهای منفی است و جایگاه آتش را بهعنوان عنصر حیاتبخش و روشنگر در فرهنگ و دین ایرانی برجسته میکند.
🏡سده در نقاط گوناگون ایران، بهویژه در روستاها و مناطق سنتی، برگزار میشود و این سالها در شهرها نیز با شور فراوان برپا میگردد.
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ