مرور تاریخ ایران از آغاز تا کنون بیانگر قدمت چندهزارساله و تمدن کهن ایران باستان است. تاریخ کشورمان از آغاز دوره تاریخی و پیدایش تمدنهای کهن ایرانی همچون سیلک کاشان و عیلام و سرگذشت اقوام آریایی تا امپراتوری هخامنشی و دورههای پس از آن را در بر میگیرد.
روایت ایران از سپیدهدم تاریخ تا امروز، از ژرفای هزارهها میگذرد و به تمدنهای کهن این سرزمین گره خورده است. از دورههای آغازین تاریخ مکتوب و تمدنهایی چون سیلک کاشان و عیلام تا دولت هخامنشی و دورههای پس از آن، این سرزمین پیوسته صحنهی شکلگیری و دگرگونی قدرت بوده است.
در این نوشته، چکیدهای فشرده از تاریخ ایران را بهصورت زمانبندیشده آوردهایم. برای هر دوره، توضیحی کوتاه فراهم شده تا با مرور آنها، برآوردی از سن تمدن ایران و سیر حکومتها از آغاز تا امروز داشته باشید.
این تاریخ پرفرازونشیب، هم داستان شکوه امپراتوریهای بزرگ ایران است و هم روزگار هجوم بیگانگان؛ از یورش عرب و مغول تا کشمکش با روس و عثمانی. در دل این آمدوشدها، ملتی را میبینیم که با تکیه بر فرهنگ خود ایستاده و هویت ایرانی را پاس داشته است.
قدمت ایران به بیش از پنجهزار سال میرسد. کاوشهای باستانشناسی با سنجش آغاز خط نشان میدهد که از هزاره سوم پیش از میلاد، نوشتار در جوامع یکجانشین فلات ایران رواج داشته است. از کهنترین کانونهای تمدنی میتوان به این موارد اشاره کرد:
اگر مقصود، ایران با تعریف مرزهای کنونی باشد، تاریخ آن را معمولاً به دو بازه میشناسند:
با اینهمه، گاه برخی بهویژه در روایتهای غربی یا ناآگاهانه، تاریخ ایران را به ۲۵۰۰ سال فرو میکاهند و آغاز آن را هخامنشیان میدانند؛ روایتی که نقش مادها و عیلامیان را نادیده میگیرد.
برای یافتن کهنترین تمدنها، باید به ایران باستان و نیز به میانرودان (بینالنهرین) نگریست و در کنار آن، قدمت تمدن کشورهای کهن دیگر را هم سنجید.
برای مرور سریع سلسلههای ایران و آشنایی با چکیده تاریخ، وبسایت «دستی بر ایران» جدولی زمانمند فراهم کرده است:
برای شناخت سن و سیر تاریخ ایران، باید به لایههای پیشاتاریخی نیز سر زد. بر پایه یافتههای باستانشناسی، این خطوط کلی بهاختصار چنیناند:
دستافزارهای سنگی این دوره عمدتاً در خراسان، آذربایجان و سیستانوبلوچستان (فرهنگ آشولی) شناسایی شدهاند.
آثار این زمان از جمله در لرستان، ایلام، کرمانشاه، گلستان و تهران بهدست آمده است.
شواهدی از این دوره در لرستان، کرمانشاه و ایلام کشف شده است.
نشانههای این دوره در مازندران دیده میشود.
انباشت و نگهداری آذوقه، تولید غذا و یکجانشینی از ویژگیهای این دوره است. آثار در بسیاری از تپهها و غارها ثبت شده است.
دادههای باستانشناختی در شمار زیادی از تپهها و پناهگاههای سنگی مشاهده میشود.
دوره رونق فناوریهای سفالگری و فلزکاری، اختراع چرخ سفال و کاربرد ابزارهای مسی؛ آثار آن در محوطههای فراوانی ثبت شده است.
لوحهای گلیِ مربوط به دورههای آغازین و متأخر خط عیلامی، فرهنگ گرگان و فرهنگهای گیان چهارم و سوم در لرستان از شاخصههای این عصر است؛ آثار در محوطههای متعدد دیده میشود.
دوران آغاز حکومت عیلامیان، سلسله پادشاهان اَوان و نبردهای آنان با میانرودان.
قلعه شغا در فارس از بازماندههای برجسته این دوره است؛ ردپاها در محوطههای بسیار قابل مشاهده است.
پایان دورههای مفرغ و آغاز عصر آهن؛ همزمانی ادامه جنگهای عیلام و میانرودان.
پس از ویرانیهای جنگی، کوروش از انشان برخاست و حدود ۵۵۸ پ.م. زمام عیلام را گرفت و فصل تازهای از دولتهای بزرگ ایرانی آغاز شد.
با نگاهی تاریخی درمییابیم که از هزاران سال پیش، کانونهای تمدنی متعددی در ایران سر برآورده و افول کردهاند؛ از جمله:
«تمدن» ریشه در «مدن/شهر» دارد؛ هرچند هممعنا با شهرنشینی نیست، اما پیوند نزدیک دارند. انسانِ متمدن، گام به شهرنشینی نیز گذاشت.
در جمعبندی درباره تمدن ایران باید روشن کنیم:
از شاخصهای تمدنی میتوان برشمرد:
پیشاتاریخ ایران در چهار دورهی پارینهسنگی، نوسنگی، مفرغ و آهن صورتبندی میشود.
از حدود ۳۲۰۰ پ.م. در پهنهای شامل همدان، ایلام، خوزستان، بوشهر و بخشی از عراق، دولت-تمدن عیلام شکل گرفت. این مجموعه از اتحاد قومهای گوناگون پدید آمد.
نشانههای توان عیلامیان: شهرهای شوش، انشان و اَوان، ساختار سیاسی سامانیافته، صنایع پیشرفته، بازرگانی گسترده با هند و آسیای مرکزی، خط میخی و سازههای سترگی چون زیگورات چغازنبیل.
با قدرتگیری هخامنشیان، عیلام در چارچوب آن امپراتوری ادغام شد و به استانی مهم بدل گردید. داریوش یکم شوش را بازسازی کرد و به مرکز اداری برکشید و از کاتبان عیلامی بهره برد.
ایزدبانوان و ایزدان ایلامی در میان پارسیان حرمت داشتند و خط و زبان عیلامی نیز ادامه یافت. صنایع عیلامی در روزگار هخامنشیان رونق گرفت و میراث میانرودانی به دورههای بعدی رسید.
این فرهنگ کهن، جزئی از میراث پارسی و یکی از پایههای تمدن ایرانی است که اثرش تا امروز باقی است.
درباره آریاییها دیدگاههای چندگانهای وجود دارد و موضوع، محل گفتوگوست. بسیاری از پژوهشهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ را غیرایرانیان طرح کردند و آمیخته به پیشفرضهای سیاسی بود.
بر پایه دادههای باستانشناختی، خاستگاه اولیه آریاییان را در گستره خراسان بزرگ و فرارودان تا جنوب آرال و ازبکستان کنونی جستهاند. حرکت آنان از شرقِ ایران باستان به سوی غرب تفسیر شده و نه ورود از بیرونِ فلات.
همسانیهای ژنتیکی ایرانیان امروز با یافتههای دیرینه نیز نشان میدهد جمعیت کنونی، برآمده از تداوم زیست در این فلات از حدود ۴۰ هزار سال پیش است که در گذر زمان با موجهای مهاجرتی درآمیخته و هویت امروزین را ساختهاند.
دیاکو پایههای دولت ماد را استوار کرد. مادها با فروکوبی آشور، که در آن زمان قدرتی سختگیر بود, امپراتوری خویش را در بخشهای گستردهای از ایران کنونی، آذربایجان و شمال عراق بنا کردند.
در هزاره نخست پ.م. گروههای ایرانی در سه شاخه مادی، پارسی و پارتی در غرب، جنوب و شرق فلات استقرار یافتند. در نیمه دوم قرن هفتم پ.م. اتحاد چند قوم ایرانی چون لولوبی، گوتی، کاسی، کاسپی، مانا و هوری هسته دولت ماد را ساخت.
برخی اقوام بیرون از مرزهای امروز ایران نیز در آن روزگار در گستره فرهنگی ایران باستان میزیستند و همپیوند با ایرانیان شمرده میشدند؛ مانند مصریها، فینیقیان، آشوریان، کلدانیان، بابلیان، غلاطیان، موریتانیاییها و اورارتوییها.
کوروش دوم، که به شایستگی «بزرگ» خوانده میشود، دولت هخامنشی را بنیان نهاد؛ دولتی که هم در گسترش مرزها موفق بود و هم معیارهایی انسانی در حکمرانی برجای گذاشت. هخامنشیان از ۵۵۰ پ.م. بزرگترین امپراتوری ایرانی را ساختند و نزدیک به دو قرن بر بخش بزرگی از جهان فرمان راندند.
کوروش و نیز داریوش سوم از چهرههای اثرگذار این دودماناند. پایان کار هخامنشیان با یورش اسکندر رقم خورد و تختجمشید نیمهتمام سوخت، اما یاد آن شکوه تا امروز در حافظه تاریخی ایرانیان مانده است.
بیشتر بخوانید: جایگاه کوروش بزرگ در تاریخ ایران
پس از فتح ایران بهدست اسکندر، جانشینانش سلسله سلوکی را در ایران برپا کردند. پس از کشاکش بیستساله میان سرداران، سلوکوس یکم زمام امور ایران را گرفت.
اسکندر خود را وارث کوروش مینمایاند و حتی برخلاف سنت یونانیان، با شاهزادگان ایرانی پیمان زناشویی بست. سرانجام، کوچنشینان پارت، دولت سلوکی را کنار زدند و بار دیگر حکومتی ایرانی قد علم کرد.
مهرداد یکم از قوم پارت، بنیانگذار دولت اشکانی بود. پارتیان کوچنشینانی جنگاور بودند که با مهارتهای رزمی خود سلوکیان را پس راندند و دولت تازهای به نام نیای خویش «ارشک» بنا کردند.
اردشیر یکم پس از شکست اردوان پنجم، دولت ساسانی را برپا کرد. ساسانیان به دین زرتشت و ساختار روحانیت آن جایگاهی ویژه دادند، آتشکدهها را رونق بخشیدند و جامعه را طبقاتی سازمان دادند. پادشاهان خود را برخوردار از فرّه ایزدی میدانستند. پایان کار ساسانیان با یورش اعراب رقم خورد.
ناخرسندی مردم از نظام ساسانی راه را برای فتوحات عرب گشود. با سقوط ساسانیان و چیرگی اعراب، دورهای نو در تاریخ ایران آغاز شد.
ایرانیان پس از یورش عرب، سه خلافت عربی را تجربه کردند: خلفای راشدین، اموی و عباسی. در همه این دورهها، اعتراضها و خیزشهای ایرانیان دیده میشود. از زمان عباسیان، حکومتهای محلی نیمهمستقل سربرآوردند و اقتدار خلفا رو به افول گذاشت.
بیشتر بخوانید: مرور تاریخ ایران و دودمانهای حکومتی
اگر پاسخ سؤال خود را اینجا نیافتید، در بخش دیدگاهها برایمان بنویسید. پاسخ میدهیم.
مهمترین کانونهای تمدنی ایران پیش از تاریخ مکتوب کداماند؟
برخی از برجستهترینها:
تمدن ایران چند ساله است؟
برآوردها از بیش از ۷۵۰۰ سال حکایت دارد؛ بر پایه قدیمیترین آثار یکجانشینی مانند سیلک و محوطههای ساوجبلاغ و… .
«پیش از تاریخ» در ایران یعنی چه؟
دورهای که هنوز خط پدید نیامده بود و انسان امکان ثبت وقایع نداشت. تاریخنگاران از روی یافتههای باستانی، سبک زندگی آن روزگار را بازسازی میکنند.
ایرانِ پیش از تاریخ به چند دوره بخش میشود؟
بهطور کلی چهار دوره:
آیا همه ایرانیان «آریایی»اند؟
نژاد «خالص» وجود ندارد. آریاییان در هزاره دوم پ.م. در ایران میزیستند و در گذر زمان با اقوام ایرانی و غیرایرانی درآمیختند. برخی پژوهشهای تازه، حرکت آریاییان را درون فلات ایران و از شرق به غرب میدانند؛ گروههایی نیز به هند و اروپا کوچ کردهاند.
نام ایران در گذشته چه بود؟
در متون کهن، نام ایران آمده، اما در جهان بیرون «پارس/پرشیا» رایج بود. از روزگار پهلوی اول، «ایران» نام رسمی کشور شد.
آیا همه ایرانیان پارسیاند؟
ملت ایران از مجموعهای از اقوام چون پارس، کرد، بلوچ، گیلک، عرب، لر و آذری شکل گرفته است. پارس تنها یکی از این اقوام است.
نقش ایرانیان در تمدن بشری چه بوده است؟
ایرانیان از دیرباز در شکلگیری تمدنهای باستانی سهم داشتهاند؛ یکجانشینی از هزاره ششم پ.م.، دانشگاه جندیشاپور در حدود ۲۵۰ م.، طب سنتی و دانش پزشکی، شواهد خط در جیرفت پیش از میخی و معماری شاخص از جمله نمودهاست.
ایرانِ باستان (دوره تاریخی) از کی آغاز میشود؟
از برآمدن مادها (۵۴۹ پ.م.) تا فرجام ساسانیان و یورش اعراب (۶۴۲ م.).
تاریخ ایران از کی «شکل گرفت»؟
تمدنهای فلات ایران دستکم از ۵۰۰۰ سال پیش برقرار بودهاند. هرچند برخی، خط آغاز را هخامنشیان میدانند، اما عیلامیان نیز پیشتر دولت و تمدن داشتهاند.
نخستین دولت مرکزی ایران را که بنیان گذاشت؟
کوروش بزرگ در ۵۵۰ پ.م. هسته دولت هخامنشی را بنا نهاد.
کهنترین دستساختههای ایرانی چند سالهاند؟
کهترین ابزارهای سنگیِ شناختهشده در ایران به حدود ۲۰۰ هزار سال پیش بازمیگردند.
قدیمیترین آثار معماری در ایران از چه زمانیاند؟
از حدود ۸ هزار سال پیش، شواهد سکونت و ساختوساز در دشت ساوجبلاغ، تپههای سیلک و هرسین دیده میشود.
چند تپه تاریخی در ایران شناسایی شده است؟
برآوردها از حدود ۲۰۰ هزار تپه تاریخی در دورههای گوناگون حکایت دارد.
پیش از اسلام، کدام دولتهای نیرومند در ایران حکومت کردند؟
هخامنشیان گستردهترین قلمرو را داشتند و ساسانیان نیز در مقاطعی اقتداری چشمگیر یافتند.
پس از اسلام، ایران چه مدت زیر فرمان اعراب بود؟
از ۶۴۲ م. تا ۸۲۱ م.؛ سپس طاهریان دولت نیمهمستقل خود را بنا کردند.
دوره اسلامی ایران چگونه آغاز شد؟
با فروپاشی ساسانیان و پیروزی اعراب؛ پیامد آن دگرگونیهای مهم اجتماعی، مذهبی و سیاسی بود و از همینرو به «دوره اسلامی» شناخته میشود.
ایران چه جنگهای بزرگی را تجربه کرده است؟
نبرد با یونانیان در ۳۳۰ پ.م. و آغاز سلسله جنگها با رومیان از ۲۷۲ م.، از مهمترینهای روزگار باستاناند.
ایران چند یورش بزرگ را پشت سر گذاشته است؟
چکیده رخدادها چنین است:
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ