سد کریت طبس گواهی زنده بر نبوغ مهندسی ایرانیان در دل کویر مرکزی است. این سازهی شگفتانگیز که در نزدیکی شهر طبس برپا شده، روزگاری با ارتفاع بیش از ۵۳ متر عنوان بلندترین سد جهان را در اختیار داشت؛ افتخاری که نشان میدهد حتی در سختترین شرایط اقلیمی، ایرانیان توانستهاند با بهرهگیری از دانش و خلاقیت، سازههایی ماندگار خلق کنند.
سد کریت طبس نمونهای زنده از توان مهندسی ایرانیان در میانه کویر مرکزی ایران است. این سازه شگفتآور که در مجاورت شهر طبس قرار گرفته، زمانی با ارتفاعی بیش از ۵۳ متر عنوان بلندترین سد جهان را به خود اختصاص داده بود؛ افتخاری که نشان میدهد ایرانیان حتی در شرایط سخت اقلیمی نیز با تکیه بر دانش بومی و خلاقیت، بناهایی ماندگار پدید آوردهاند.
اهمیت این سد تنها به ویژگیهای فنی و قدمت تاریخی آن محدود نمیشود؛ چرا که امروزه در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی و مهندسی کشور محسوب میشود. بازدید از سد کریت طبس بهعنوان یکی از جاذبههای مهم اطراف طبس، فرصتی جذاب برای دوستداران تاریخ، معماری و گردشگری کویری است؛ تجربهای که در آن، پیوند گذشته و امروز، شکوه ابتکار ایرانی را بهخوبی نشان میدهد.
سد کریت نمونهای کمنظیر از تلفیق دانش بومی، شناخت اقلیم و نیاز مردم منطقه است؛ بنایی که توانست میان کویر تشنه و حیات کشاورزی پلی پایدار ایجاد کند. -حسین سلطان زاده (مورخ معماری ایران)
سد کریت نمونهای کمنظیر از تلفیق دانش بومی، شناخت اقلیم و نیاز مردم منطقه است؛ بنایی که توانست میان کویر تشنه و حیات کشاورزی پلی پایدار ایجاد کند.
-حسین سلطان زاده (مورخ معماری ایران)
سد کریت در فاصلهی ۵۶ کیلومتری جنوبشرق شهر طبس و در نزدیکی روستای چیروک واقع شده است. این سازه تاریخی بر روی رودخانه کریت و در شکاف درهای باریک بنا شده که از نظر طبیعی، شرایطی ایدهآل برای ساخت یک سد قوسی فراهم میکرد.
سد کریت تنها یک سازه آبی کارآمد نیست، بلکه روایتگر تلاش مردمان این سرزمین برای مهار و ذخیره آب در دل کویر است. در ساخت این سد از ترکیبی از سنگ، آجر و ملاتهای سنتی مانند ساروج بهره گرفته شده که توان فنی و مهارت مهندسان ایرانی در سدههای گذشته را بهخوبی نشان میدهد.
ایران همواره با کمبود منابع آبی و شرایط اقلیمی خشک روبهرو بوده و همین موضوع، مدیریت و نگهداری آب را به یکی از مهمترین دغدغههای ساکنان این سرزمین تبدیل کرده است. در طول تاریخ، ایرانیان با ابداع روشهایی مانند قناتسازی و سدسازی تلاش کردهاند آب را ذخیره، هدایت و بهصورت برنامهریزیشده مصرف کنند.
درباره تاریخ دقیق احداث سد کریت دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است. برخی پژوهشگران آن را مربوط به حدود ۷۰۰ سال پیش و دوران مغول میدانند، در حالیکه شواهد دیگری بر قدمتی بیش از هزار سال دلالت دارد. در کتاب تاریخ کرمان نیز به مرمت این سد در قرن دوازدهم میلادی اشاره شده که نشان میدهد سازه اصلی پیش از آن دوره ساخته شده بوده است. مجموعه این دادهها حاکی از آن است که سد کریت از کهنترین سدهای قوسی جهان بهشمار میآید و تا سده بیستم میلادی همچنان عنوان بلندترین سد دنیا را در اختیار داشته است.
در دهههای اخیر برای حفاظت و پایدار نگهداشتن این اثر ارزشمند، اقدامات متعددی انجام شده است. یکی از مهمترین آنها، اجرای لایهای بتنی به ضخامت حدود ۴۵ سانتیمتر بر روی تاج سد است تا استحکام آن در برابر فرسایش و عبور احتمالی سیلاب افزایش یابد.
علاوه بر این، بخشهایی از بدنه که دچار ترک، نشست یا جدا شدن مصالح شده بود، با سنگ و ملات جدید ترمیم شد. مسیرهای دسترسی به سد که پیشتر بسیار دشوار و خطرناک بود نیز بهسازی شده تا حضور کارشناسان و گردشگران در این محوطه آسانتر امکانپذیر باشد.
در سالهای اخیر، سازمان میراث فرهنگی به همراه گروههای مرمتی محلی، چندین مرحله روی تمیزکاری تاج، بازسازی برج آبگیر و تقویت دیوارهها کار کردهاند. این اقدامات علاوه بر پاسداشت یک میراث تاریخی، به حفظ جذابیت گردشگری این سد کهن نیز کمک شایانی کرده است.
سد کریت از منظر معماری، نمونهای شاخص از سدهای قوسی در ایران بهشمار میآید. طراحی آن بهگونهای انجام شده که نیروی ناشی از فشار آب بهصورت یکنواخت به طرفین دره منتقل شده و پایداری سازه افزایش یابد. برای ساخت این سد از ترکیب مصالح سنتی نظیر سنگ، آجر، ساروج، آهک و خاک رس استفاده شده که هرکدام در دوام چندصدساله این بنا نقش ویژهای بر عهده دارند. در ادامه با اجزای اصلی این سازه آشنا میشویم.
پی و تکیهگاهها حساسترین بخش هر سد هستند، زیرا وزن بدنه و فشار آب مخزن را تحمل میکنند. در سد کریت، پیها روی صخرههای مقاوم آهکی بنا شدهاند و همین موضوع موجب شده در برابر زلزله و فرسایش زمان پایداری بالایی داشته باشند. زاویه قرارگیری تکیهگاهها نسبت به سطح زمین بین ۸۰ تا ۹۰ درجه است و این موضوع نقش مهمی در استحکام کلی سازه دارد.
بخش بالادست سد، قسمتی است که در خلاف جهت جریان طبیعی رودخانه قرار دارد و بهعنوان مخزن ذخیره آب عمل میکند. پاییندست سد نیز در امتداد جهت حرکت آب واقع شده و فشار آب انباشتهشده را دریافت میکند. این چیدمان باعث میشود حجم آب بهشکل کنترلشده هدایت شده و از هدررفت آن جلوگیری شود.
سرریزها برای کاهش فشار و سرعت آب طراحی شدهاند. در سد کریت، آب اضافی بهوسیله دریچههای ویژه به پاییندست منتقل میشود تا احتمال آسیبدیدگی یا تخریب سازه کاهش یابد. تاج سد که باریکترین و مرتفعترین بخش آن است، طولی حدود ۵۲ متر و عرضی در حدود ۱.۲ تا ۱.۲۵ متر دارد. در سالهای اخیر، لایهای بتنی با ضخامت ۴۵ سانتیمتر روی تاج اجرا شده تا مقاومت آن افزایش یابد.
در میانه سد، سازهای نیمدایرهای شکل با ارتفاعی نزدیک به ۱۷ متر قرار دارد که از آن با عنوان برج آبگیر یاد میشود. وظیفه این برج، تنظیم ورود و خروج آب از مخزن سد است. مصالح اصلی بهکاررفته در ساخت آن، آجر و قلوهسنگهای رودخانهای است که با ملاتهای سنتی به هم پیوند خوردهاند.
در فاصلهای نزدیک به تاج سد، کانالی ایجاد شده که آب ذخیرهشده پشت سد را به پاییندست منتقل میکند. این کانال جزئی مهم از سامانه مدیریت آب در سد بهشمار میرود و بهویژه در تأمین آب مورد نیاز زمینهای کشاورزی اطراف نقش کلیدی داشته است.
بدنه سد کریت از ترکیب سنگهای بومی، ملات ساروج، آهک و در بخشهایی آجر شکل گرفته است. بهدلیل دشواری دسترسی به منطقه، بیشتر این مصالح از همان اطراف محل سد فراهم شدهاند. بدنه سد طوری طراحی شده که توان تحمل فشار آب، رسوبات و حتی بارهای لرزهای را داشته باشد؛ از همین رو، اگرچه در طول زمان ترکها و مرمتهای متعددی روی آن انجام شده، اما استحکام کلی سازه همچنان قابل توجه است.
رودخانه کریت از مهمترین منابع آبی طبس بهشمار میرود که در دل اقلیم خشک کویر جریان دارد. سرچشمه این رودخانه از کوههای شتری است و پس از پیمودن حدود ۲۲ کیلومتر مسیر، به دشت طبس میرسد. عبور رود از میان درههای باریک و سنگی، بستر مناسبی برای احداث سدی قوسی همچون سد کریت فراهم کرده است.
رودخانه کریت دائمی نیست و میزان آبدهی آن با توجه به بارشهای سالانه و ذوب برف در ارتفاعات تغییر میکند. میانگین دبی رود در فصلهای پرآب به چند متر مکعب در ثانیه میرسد، در حالیکه در تابستانهای خشک بهطور چشمگیری کاهش مییابد. همین نوسان در جریان آب، ضرورت ذخیرهسازی و تنظیم آن از طریق سد را دوچندان میکند.
یکی از ویژگیهای شایان توجه سد کریت، مقاومت قابلتوجه آن در برابر حوادث طبیعی است. این سازه در طول بیش از هزار سال، بارها سیلابها و زلزلههای گوناگون را پشت سر گذاشته، اما همچنان پابرجا مانده است. چنین پایداری نشان میدهد سازندگان سد به اصول فنی پیشرفته و شناخت دقیق شرایط زمینشناسی آگاه بودهاند.
در سال ۱۳۵۷ خورشیدی، زمینلرزهای با بزرگای ۷.۸ ریشتر منطقه طبس را لرزاند و بسیاری از روستاها و ساختمانهای اطراف را ویران کرد. با این حال، سد کریت بدون آسیب جدی باقی ماند و حتی ترک تازهای نیز در بدنه آن گزارش نشد. این رخداد موجب شد توجه متخصصان بینالمللی به دقت در طراحی و کیفیت مصالح این سد تاریخی جلب شود.
عوامل اصلی استحکام و ماندگاری سد
چند عامل مهم در دوام کمنظیر سد کریت نقش داشتهاند:
متخصصان کمیته بینالمللی سدهای بزرگ (ICOLD) سد کریت را یکی از شگفتیهای برجسته مهندسی در قرون میانه معرفی کردهاند. مقاومت مثالزدنی این سد در برابر زمینلرزه، طراحی قوسی دقیق و بهرهگیری از مصالح بومی، از دید پژوهشگران خارجی آن را به نمونهای منحصربهفرد در تاریخ سدسازی جهان تبدیل کرده است. در بسیاری از گزارشهای علمی این کمیته، سد کریت در کنار مهمترین سدهای تاریخی جهان قرار گرفته و بهعنوان میراثی ارزشمند برای بررسی تحول مهندسی آب معرفی میشود.
سفر به سد کریت تنها به تماشای یک شاهکار مهندسی محدود نمیشود؛ اطراف آن مملو از جاذبههای طبیعی و تاریخی است که بازدید از طبس را به تجربهای متفاوت و فراموشنشدنی تبدیل میکند.
در نزدیکی سد کریت، روستای اصفهک قرار گرفته است؛ روستایی با بافت خشتی که پس از زمینلرزه سال ۱۳۵۷ تخلیه شد و امروز به یکی از مقاصد پرطرفدار گردشگری در طبس تبدیل شده است. خانههای سنتی، کوچههای باریک و اقامتگاههای بومگردی، فضایی دلنشین و اصیل برای گردشگران فراهم کردهاند.
در فاصلهای نهچندان دور از سد، باغ گلشن طبس قرار دارد که بهعنوان یکی از باغهای تاریخی شاخص ایران شناخته میشود. این باغ با جویها، حوضها و درختان سرسبز خود در میانه کویر، جلوهای از هنر باغسازی ایرانی و مدیریت هوشمندانه آب را به نمایش میگذارد.
در مسیر گردشگری طبس، چشمه آبگرم مرتضی علی قرار دارد که در آن، جریان آب گرم و سرد بهطور همزمان در کنار هم حرکت میکنند. این پدیده طبیعی کمنظیر، بسیاری از مسافران را برای آبتنی و تجربهای متفاوت به این منطقه میکشاند.
اگر تماشای سد کریت برای شما جذاب بوده، باید بدانید که پیرامون طبس مجموعهای از جاذبههای طبیعی و تاریخی قرار دارد که هرکدام داستانی تازه برای روایت دارند. برای برنامهریزی بهتر سفر به این منطقه و آشنایی با دیدنیهای خراسان جنوبی، میتوانید سایر مطالب وبسایت «دستی بر ایران» را مطالعه کنید.
در این قسمت به مجموعهای از مهمترین پرسشهای مرتبط با سد کریت پاسخ دادهایم. اگر سوال دیگری در ذهن دارید که در میان موارد زیر نیست، میتوانید آن را در بخش دیدگاههای همین مطلب با ما مطرح کنید.
🪨برای ساخت این سد تاریخی از آجرهای چهارگوش، سنگ، ملات ساروج، آهک و خاک رس بهعنوان مصالح اصلی استفاده شده است.
🕰️برخی منابع زمان ساخت سد را به دوره مغول (حدود ۷۰۰ سال پیش) نسبت میدهند، در حالیکه شواهد دیگری از سابقهای بیش از ۱۰۰۰ سال خبر میدهد.
🏛️این سازه در ردیف سدهای قوسی طبقهبندی میشود و تا اوایل قرن بیستم با ارتفاع حدود ۵۴ متر، عنوان بلندترین سد جهان را در اختیار داشت.
📄بله، این سد در سال ۱۳۷۹ خورشیدی به ثبت ملی رسیده و در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.
🗺️سد کریت در نزدیکی روستای کریت و حدود ۵۶ کیلومتری شهر طبس در استان خراسان جنوبی واقع شده است.
🚰هدف اصلی از احداث سد کریت، ذخیره آب و مهار سیلابها برای تأمین نیاز آبی منطقه کویری طبس بوده است.
🌐زیرا این سد بهعنوان یکی از قدیمیترین سدهای قوسی جهان و نمونهای درخشان از مهندسی آبی ایرانیان شناخته میشود.
🧭بله، سد کریت از جاذبههای تاریخی و گردشگری طبس بهشمار میرود و علاقهمندان به تاریخ، معماری و طبیعت میتوانند از آن بازدید کنند.
استاندار گیلان با تأکید بر وجود اراده سیاسی میان ایران و روسیه گفت: شرایط تحریمی پیشروی دو کشور میتواند به فرصتی برای تقویت همکاریهای اقتصادی، تجاری و منطقهای تبدیل شود؛ فرصتی که با رفع موانع بانکی و گمرکی و بهرهگیری از ظرفیتهای بندری، کشاورزی و انرژی گیلان، قابلیت تبدیل شدن به منافع مشترک و پایدار را دارد.
در نشست مشترک با حضور رئیس امور توافقهای بینالمللی ریاستجمهوری، نمایندگان وزارت امور خارجه، سازمان برنامه و بودجه و مدیران تخصصی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، ابعاد حقوقی، راهبردی و کارکردی تداوم عضویت جمهوری اسلامی ایران در پنج نهاد مهم بینالمللی مورد ارزیابی کارشناسی قرار گرفت؛ نشستی که بر نقش تعیینکننده این عضویتها در تقویت دیپلماسی فرهنگی، صیانت از منافع ملی و ارتقای جایگاه جهانی ایران تاکید داشت.
ایران عزیز با ۲۹ اثر در حوزه میراث ملموس و طبیعی در ۱۱۴ سایت جهانی جزو ۱۰ کشور برتر جهان است. در حوزه میراث ناملموس با ثبت ٢٧ اثر در حال حاضر رتبه چهارم دنیا را دارد.
جمهوری اسلامی ایران با حمایت ۱۰۰ درصدی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از بخش خصوصی، در بیستونهمین دوره نمایشگاه بینالمللی گردشگری و سفر شرق مدیترانه (EMITT ۲۰۲۶) که از ۱۶ تا ۱۸ بهمنماه در شهر استانبول ترکیه برگزار میشود، حضور خواهد یافت.
Δ