کمرزرین؛نخستین سایت‌موزه شهری کشور که اصفهان را به تاریخش پیوند می‌دهد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: در قلب تاریخی اصفهان، میان میدان امام علی (ع)، مسجد جامع عتیق و لایه‌های هزارساله‌ای که زیر پای شهر مدفون مانده‌اند، گذری قرار دارد که طی سال‌های اخیر بیش از هر نقطه دیگری نگاه باستان‌شناسان، مدیران شهری و فعالان میراث فرهنگی را به خود جلب کرده است. گذر تاریخی کمرزرین؛ محوری که کاوش‌های باستان‌شناسی در آن نه‌تنها بخشی از تاریخ ناشناخته اصفهان را آشکار کرد، بلکه اکنون در آستانه تبدیل شدن به نخستین سایت‌موزه باز شهری ایران قرار گرفته است.

افتتاح فاز نخست این سایت‌موزه در شرایطی انجام می‌شود که بسیاری از متخصصان میراث فرهنگی آن را صرفاً یک پروژه عمرانی یا ساماندهی شهری نمی‌دانند؛ بلکه از آن به عنوان تجربه‌ای ملی در حوزه باستان‌شناسی شهری، حفاظت از میراث فرهنگی، بازآفرینی هویت تاریخی و پیوند میان زندگی روزمره شهروندان با لایه‌های پنهان تاریخ یاد می‌کنند.

کمرزرین در سال‌های گذشته از دل یک پروژه شهری سر برآورد. جایی که کاوش‌های باستان‌شناسی بقایای ارزشمندی از دوره‌های مختلف تاریخی از جمله آثار معماری، کانال‌های آبرسانی، تنبوشه‌ها، سازه‌های شهری، شواهد فعالیت‌های صنعتی و لایه‌های استقراری را آشکار کرد؛ یافته‌هایی که بسیاری از پژوهشگران آن را بخشی از ستون فقرات تاریخی اصفهان در دوره‌های پیش از اسلام و پس از آن می‌دانند.

اکنون پرسش اصلی این نیست که چه آثاری در کمرزرین کشف شده است؛ بلکه این است که چگونه می‌توان این میراث را به بخشی از زندگی امروز شهر تبدیل کرد؛ پرسشی که چهار تن از برجسته‌ترین چهره‌های میراث فرهنگی کشور در گفت‌وگوهایی جداگانه به آن پاسخ داده‌اند.

کمرزرین؛ روایتی زنده از هویت تاریخی اصفهان

محمد ابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری کشور، در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: کمرزرین فراتر از یک محوطه باستانی است و می‌تواند به نماد هویت تاریخی اصفهان تبدیل شود.

وی با اشاره به نتایج کاوش‌های انجام شده در این گذر تاریخی اظهار کرد: هر شهری قصه و هویت خاص خود را دارد و اصفهان به عنوان یکی از غنی‌ترین شهرهای تاریخی ایران، گنجینه‌ای کم‌نظیر از تاریخ و فرهنگ را در خود جای داده است.

به گفته زارعی، کشف دیوارهای سنگی، کانال‌های آبرسانی، تنبوشه‌ها، کوره‌های ذوبگری و دیگر سازه‌های شهری در کمرزرین نشان می‌دهد این محدوده براساس اصول منسجم شهرسازی شکل گرفته و هر یک از این آثار بخشی از روایت تمدنی اصفهان را بازگو می‌کنند.

رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری کشور تأکید کرد:حفظ این آثار تنها حفاظت از چند سازه تاریخی نیست، بلکه صیانت از حافظه تاریخی شهر محسوب می‌شود؛ حافظه‌ای که باید برای نسل‌های آینده باقی بماند.

زارعی می‌افزاید:تبدیل کمرزرین به نخستین موزه باز باستان‌شناسی شهری ایران، امکان تعامل مستقیم مردم با تاریخ را فراهم می‌کند و باعث می‌شود میراث فرهنگی از قالب نمایشگاه‌های بسته خارج شده و در متن زندگی شهری جریان پیدا کند.

وی این پروژه را الگویی برای دیگر شهرهای تاریخی کشور دانست و گفت: کمرزرین نشان می‌دهد میان توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی نه تنها تعارضی وجود ندارد، بلکه می‌توان با برنامه‌ریزی علمی میان این دو تعادل ایجاد کرد.

موزه باز شهری؛ فراتر از نمایش چند اثر تاریخی

اما آیا هر محور تاریخی که ساماندهی شود، می‌تواند عنوان موزه باز شهری را یدک بکشد؟

مهدی حجت، رئیس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران، پاسخ این پرسش را منفی می‌داند.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر می‌افزاید:مفهوم موزه باز شهری بسیار پیچیده‌تر از نمایش چند اثر در فضای باز است و اساساً با موزه‌های متعارف تفاوت ماهوی دارد.

حجت توضیح می‌دهد: در یک موزه معمولی، بازدیدکننده با هدف مشخص و آمادگی ذهنی وارد فضا می‌شود، اما در موزه باز شهری، مخاطب غالباً رهگذر است؛ فردی که در حال عبور از یک مسیر شهری است و ممکن است هیچ برنامه‌ای برای بازدید نداشته باشد.

به گفته وی، همین تفاوت باعث می‌شود طراحی موزه باز شهری نیازمند زبان متفاوتی برای ارتباط با مخاطب باشد.

رئیس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران می‌افزاید:اگر روایت‌های ارائه شده در چنین فضاهایی صرفاً برای متخصصان نوشته شود، عموم مردم ارتباطی با آن برقرار نخواهند کرد.

از نگاه او، موفقیت یک موزه باز شهری زمانی محقق می‌شود که شهروند عادی نیز بتواند بدون داشتن دانش تخصصی باستان‌شناسی، اهمیت تاریخی محوطه را درک کند.

حجت بر این باور است که کمرزرین باید پیش از هر چیز به مردم یادآوری کند که در چه شهری زندگی می‌کنند و زیر پای آنان چه تاریخ بزرگی نهفته است.

آزمونی در حریم جهانی مسجد جامع اصفهان

آنچه اهمیت پروژه کمرزرین را دوچندان می‌کند، همجواری آن با مسجد جامع عتیق اصفهان است؛ اثری که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی ایران به شمار می‌رود.

حجت می‌افزاید: همین همجواری، مسئولیت طراحان و مدیران پروژه را سنگین‌تر می‌کند.

وی تأکید می‌کند :حریم یک اثر جهانی صرفاً به معنای محدودیت‌های کالبدی یا بصری نیست، بلکه مجموعه‌ای از ارزش‌های فرهنگی، عملکردی و اجتماعی را در بر می‌گیرد.

از نظر او، نوع نورپردازی، مبلمان شهری، تابلوهای تبلیغاتی، فعالیت‌های اقتصادی، رنگ مصالح و حتی کیفیت حضور مردم در اطراف مسجد جامع عتیق باید متناسب با شأن این بنای جهانی باشد.

رئیس موسسه فرهنگی ایکوموس ایران می‌گوید: اگر قرار است کمرزرین به عنوان یک موزه باز شهری فعالیت کند، باید در شأن همسایگی با مسجد جامع اصفهان باشد و به جای رقابت با آن، مکمل و تقویت‌کننده ارزش‌های این اثر جهانی شود.

وی این پروژه را آزمونی برای مدیریت میراث فرهنگی کشور می‌داند؛ آزمونی که نشان خواهد داد آیا می‌توان میان حفاظت از ارزش‌های تاریخی و زندگی جاری شهری تعادل برقرار کرد یا خیر.

اصفهان؛ شهری که خود یک موزه زنده است

سید محمد

سید احمد محیط طباطبایی، رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم)، نگاه گسترده‌تری به موضوع دارد.

او در گفتگو با خبرنگار مهر می‌افزاید: اصفهان اساساً یک موزه زنده است و هرگونه مداخله در بافت تاریخی آن باید با حساسیت بسیار بالا انجام شود.

به گفته طباطبایی، میدان عتیق و محدوده کمرزرین یکی از مهم‌ترین بخش‌های هویت تاریخی اصفهان را تشکیل می‌دهند؛ محدوده‌ای که در برخی دوره‌ها تحت تأثیر طرح‌های عمرانی آسیب دیده و بخشی از پیوستگی تاریخی خود را از دست داده است.

وی احیای گذر کمرزرین را فرصتی برای بازگرداندن بخشی از این هویت تاریخی می‌داند و می‌افزاید: ایجاد سایت‌موزه در این محدوده می‌تواند جایگاه تاریخی میدان عتیق را دوباره به شهروندان یادآوری کند.

طباطبایی بر این نکته تأکید می‌کند: توسعه شهری نباید به حذف آثار تاریخی منجر شود.

وی با اشاره به تجربه‌های موفق جهانی می‌گوید: در بسیاری از کشورها هنگام اجرای پروژه‌های عمرانی، در صورت کشف آثار تاریخی، مسیر توسعه با حفظ ارزش‌های فرهنگی اصلاح می‌شود؛ رویکردی که به اعتقاد او باید در ایران نیز به یک اصل تبدیل شود.

از واتیکان تا تبریز؛ تجربه‌هایی برای کمرزرین

رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران برای تبیین اهمیت کمرزرین به نمونه‌های بین‌المللی اشاره می‌کند.

وی از تجربه واتیکان یاد می‌کند؛ جایی که در جریان اجرای پروژه مترو، بقایای یک معبد تاریخی کشف شد و به جای حذف آن، تصمیم بر حفظ و معرفی اثر گرفته شد.

طباطبایی همچنین به تجربه مشابهی در محدوده مسجد کبود تبریز اشاره می‌کند و می‌افزاید:چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد توسعه شهری و حفاظت از میراث تاریخی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند.

به گفته او، مهم‌ترین ویژگی سایت‌موزه کمرزرین باید حفظ تعامل میان زندگی روزمره مردم و ارزش‌های تاریخی محوطه باشد.

وی تأکید می‌کند:سایت‌موزه نباید به جزیره‌ای جدا از شهر تبدیل شود، بلکه باید بخشی از جریان طبیعی زندگی شهری باقی بماند.

کمرزرین و بازشناسی اصفهان تاریخی

سیّد محمّد بهشتی شیرازی، عضو شورای عالی میراث فرهنگی و گردشگری کشور، نیز کمرزرین را فرصتی برای بازشناسی هویت تاریخی اصفهان می‌داند.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر می‌افزاید: بخش‌های تاریخی شهرهایی مانند اصفهان، ذاتاً نوعی موزه باز شهری هستند و پروژه‌هایی نظیر کمرزرین صرفاً این ویژگی را آشکارتر می‌کنند.

بهشتی می‌گوید: هر شیء تاریخی افزون بر کارکرد اولیه خود، حامل معنا، خاطره و فرهنگ است و زمانی که این آثار در بستر اصلی خود حفظ شوند، قدرت روایتگری آن‌ها چند برابر می‌شود.

از نگاه او، کمرزرین فرصتی فراهم کرده تا مردم نه در یک ساختمان موزه‌ای، بلکه در متن شهر با تاریخ مواجه شوند.

وی می‌افزاید: تجربه شهرهایی مانند پاریس، رم، ژنو و ونیز نشان می‌دهد که حفاظت از بافت‌های تاریخی تنها با حفظ بناها محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند نوعی فرهنگ زندگی در شهر تاریخی است.

بهشتی این مفهوم را ادب زیستن در بافت تاریخی می‌نامد؛ مفهومی که شامل نحوه مدیریت پسماند، حمل‌ونقل، خدمات شهری، فعالیت‌های اقتصادی و حتی رفتار شهروندان می‌شود.

حفاظت مقدم بر بهره‌برداری

یکی از مهم‌ترین نکاتی که بهشتی بر آن تأکید دارد، تقدم مطالعات علمی و حفاظت بر هرگونه بهره‌برداری عمومی است.

وی می‌افزاید: پیش از آنکه محوطه‌ای تاریخی به روی مردم گشوده شود، باید شناخت دقیق باستان‌شناسی از آن به دست آید و تدابیر حفاظتی لازم اتخاذ شود.

به گفته عضو شورای عالی میراث فرهنگی و گردشگری کشور، بسیاری از پروژه‌های مشابه در جهان ابتدا با کاوش و مستندسازی کامل آغاز شده‌اند و پس از آن امکان بازدید عمومی فراهم شده است.

بهشتی هشدار می‌دهد: بدون چنین رویکردی، محوطه‌های تاریخی ممکن است به مرور زمان ارزش‌های خود را از دست بدهند و حتی به فضاهایی آسیب‌پذیر تبدیل شوند.

وی در عین حال نقش شهرداری اصفهان و سازمان نوسازی و بهسازی شهر را در این پروژه مهم ارزیابی می‌کند و می‌افزاید: مدیریت شهری باید کشف چنین ارزش‌هایی را نه یک مانع، بلکه فرصتی برای ارتقای کیفیت فرهنگی شهر بداند.

نخستین سایت‌موزه شهری ایران؛ آغاز یک مسیر یا یک تجربه مقطعی؟

افتتاح فاز نخست سایت‌موزه کمرزرین را می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای میراث فرهنگی اصفهان در سال‌های اخیر دانست؛ رویدادی که اهمیت آن فراتر از یک گذر تاریخی یا یک پروژه شهری است.

کمرزرین اکنون به نقطه تلاقی چند مفهوم مهم تبدیل شده است؛ باستان‌شناسی شهری، حفاظت میراث فرهنگی، مدیریت شهری، هویت تاریخی و مشارکت عمومی.

آنچه از سخنان چهار چهره برجسته میراث فرهنگی کشور برمی‌آید، این است که موفقیت این پروژه تنها در حفظ چند دیوار، کانال یا سازه تاریخی خلاصه نمی‌شود. موفقیت واقعی زمانی رقم خواهد خورد که کمرزرین بتواند گذشته و حال را به یکدیگر پیوند بزند، شهروندان را با تاریخ شهرشان آشتی دهد و الگویی برای دیگر شهرهای تاریخی ایران ارائه کند.

در چنین شرایطی، کمرزرین دیگر فقط یک گذر تاریخی نیست؛ بلکه آزمایشگاهی زنده برای آینده باستان‌شناسی شهری ایران است؛ جایی که می‌تواند نشان دهد آیا میراث فرهنگی قادر است در متن زندگی معاصر حضور فعال داشته باشد یا همچنان در حصار موزه‌های بسته باقی خواهد ماند.

امشب با گشایش نخستین سایت‌موزه باز شهری کشور در اصفهان، پاسخ این پرسش آغاز می‌شود؛ پاسخی که نه فقط برای اصفهان، بلکه برای آینده حفاظت از شهرهای تاریخی ایران اهمیت دارد.