دوران حکومت افشاریان به قرن هجدهم میلادی برمیگردد؛ زمانی که نادرشاه افشار بر افغانهای مهاجم پیروز شد و شاهان صفوی را برکنار کرد. تاریخ ایران فراز و نشیبهای بسیاری دارد و میان سلسلهها و پادشاهان مختلف دستبهدست شده است؛ اما سلسله افشاریه بهواسطهی گسترش قلمروی ایران در دوران خود، شهرت دارد. پس از ورود اسلام، نخست نادرشاه افشار بود که بخشهای وسیعی از تاجیکستان، گرجستان، ارمنستان، ترکیه، کویت و عراق را مجدداً به خاک ایران برگرداند.
عصر افشاریه به سده هجدهم میلادی بازمیگردد؛ دورانی که نادرشاه افشار با شکست دادن نیروهای مهاجم افغان و کنارزدن پادشاهان صفوی، زمام امور را در ایران بهدست گرفت. تاریخ ایران پر از دگرگونیهای پیاپی و جابهجایی سلسلههاست؛ بااینحال افشاریه بهسبب گستردهتر شدن مرزهای سیاسی ایران در زمان خود نامی پررنگ دارد. پس از ورود اسلام تا آن زمان، نخستین بار نادرشاه افشار توانست مناطق پهناوری از تاجیکستان، گرجستان، ارمنستان، ترکیه، کویت و عراق را دوباره تحت اقتدار ایران درآورد.
آغاز شکلگیری افشاریه به نیمه دوم قرن هجدهم میلادی مربوط است. سلطنت نادرشاه در ایران طولانی نشد. نادرقُلی، نخستین شاه این دودمان، از بدنه اشراف نبود و در خانوادهای سلطنتی چشم به جهان نگشود؛ او سرداری جنگی از تبار قبایل ترکنژاد بود. نادر با کشتن اشرف افغان، دومین شاه هوتکی، شاه عباس سوم را از تخت برداشت و خود به جای او نشست.
قلمرو ایران در عهد افشاریان با مرزهای امروزین تفاوتهای جدی داشت. در این دوره تنها یک شاه قدرتمند دیده میشود: نادرشاه افشار. گستره حکومت او همه یا بخشهایی از کشورهای زیر را در بر میگرفت:
ایران، ارمنستان، گرجستان، جمهوری آذربایجان، ترکیه، عراق، کویت، ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، افغانستان، پاکستان، عمان، بحرین و امارات متحده عربی.
با نگاه به مرزهای ایران در زمان نادرشاه میتوان دریافت که وسعت ایران در این دوره بسیار چشمگیر بوده است. این گستردگی را از روی همسایگان ایران نیز میتوان سنجید. نام برخی هممرزها در آن زمان چنین است:
در دوره افشاریه، ایران چهار پادشاه به خود دید که عبارتاند از:
نادر از ایل افشار و در میان قبایل ترکمان زاده شد. او که بنیانگذار دودمان افشاریه بهشمار میرود، در سوارکاری نامدار بود و در تیراندازی، شکار و زوبینافکنی تبحر داشت. در جوانی با عنوان تفنگچی در خدمت حاکم ابیورد قرار گرفت و با جانفشانیهای فراوان در کنار باباعلیبیگ، نزد او جایگاهی ویژه پیدا کرد و سپس با دخترش ازدواج نمود.
نادر تا مدتی درگیر زد و خورد با قبایل گوناگون بود تا آنکه افغانها بر صفویان چیره شدند و با تصرف اصفهان داعیه سلطنت کردند. بازماندگان صفوی نیز در نقاطی سر برآوردند؛ مثلاً کسی در قزوین خود را شاه تهماسب دوم خواند. در همان زمان، روسها و عثمانیها از آشفتگی داخلی ایران بهره بردند و بخشهایی از سرزمین را اشغال کردند.
نادر سر باز زد که از ملکمحمود سیستانی—که خود را فرمانروای مشهد میخواند—اطاعت کند؛ بر او شورید و شکستش داد. او پس از تثبیت جایگاهش در مرو و کسب نفوذ در ایل زعفرانلو، با همراهی نیروهای شاه تهماسب دوم، مشهد را تصرف کرد.
از این نقطه زمزمههای شکلگیری دودمانی تازه بلند شد. نادر با عقب راندن افغانها، پهنههای وسیعی از مازندران، کرمان، خراسان و دیگر نواحی را بازپس گرفت و یکی از مهمترین فصلهای تاریخ افشاریه را رقم زد. سپس بهسوی دشت زرقان و بنادر جنوبی لشکر کشید. همزمان از عثمانیها خواست خاک ایران را ترک کنند و شهرهایی چون ملایر، کرمانشاه و نهاوند را از دستشان بیرون آورد و آنگاه تبریز و ارومیه را فتح کرد.
در همین اثنا شاه تهماسب دوم بیکار ننشست و به جنگ عثمانی رفت، اما نتیجه چیزی جز شکست برای ایران نبود و بخشهایی از غرب در اشغال عثمانی باقی ماند. در این دوره نادر با روسها پیمانی بست و بازگرداندن رشت و آستارا را مطالبه کرد. با این حال برخی از شهرهای شمالِ رود کُر همچنان در دست روسها ماند.
پس از مجموعهای از پیروزیها، نادر عزم جنگ با عثمانی کرد. شاه تهماسب دوم که بیم داشت، همراهیاش نکرد. نادر پس از توقفی کوتاه در قم، راهی اصفهان شد و تهماسب را از پادشاهی خلع کرد. آنگاه نوزادِ او را با عنوان عباس سوم بر تخت نشاند و خود نایبالسلطنه شد و در عمل زمامدار ایران گشت. این سرآغاز رسمی افشاریه و روایت پرحادثه نادر برای تثبیت پادشاهی بود.
پس از مرگ نادر، برادرزادهاش عادلشاه افشار—که بیش از ۲۴ سال نداشت—در مشهد تاج بر سر گذاشت و نزدیک به یک سال حکومت کرد. او بر شرق ایران مسلط بود و کوشید غرب را هم زیر فرمان آورد که کامیاب نشد.
ابراهیمشاه، برادر عادلشاه، در زمان فرمانروایی برادر پایههای قدرت خود را در غرب ایران بنا نهاده بود. او توانست عادلشاه را از تخت به زیر کشد و زمام افشاریه را در اختیار بگیرد.
آخرین شاه افشاری که با پشتیبانی محمدحسنخان به قدرت رسید، شاهرخشاه بود. او از ۱۷۴۸ تا ۱۷۴۹ میلادی بر ایران فرمان راند و سپس از ۱۷۵۰ تا ۱۷۹۶ تنها به حکومت خراسان بسنده کرد.
این دودمان از ۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ میلادی بهمدت ۶۰ سال پایدار بود. نادر، نیرومندترین شاه آن، حدود ۱۱ سال بر تخت نشست و سه پادشاه بعدی هر یک نزدیک به یک سال بر بخشهایی از ایران سلطه داشتند. سپس شاهرخشاه از ۱۷۵۰ تا ۱۷۹۶ تنها والی خراسان بود. او فرزند ارشد رضاقلیمیرزا—ولیعهد نادر—و نوه دختری شاه سلطان حسین بهحساب میآمد.
پس از کشته شدن نادر، کریمخان زند با غلبه بر دو خان بختیاری و پس از شانزده سال نبرد با رقبای خود، مناطق شمالی، غربی و جنوبی ایران را زیر فرمان آورد. او دولت زندیه را بنا نهاد و خود را «وکیلالرعایا» خواند. بنابراین پس از نادر، برخی حاکمان افشاری تنها در مقام فرمانروایان محلی بر بخشهایی از ایران حکمرانی کردند و سلسله زندیه جانشین افشاریه شد.
نادرشاه افشار در آغاز حکومت از پرچمی سهگوش با سه رنگ سرخ، آبی و سفید و نیز پرچمی دیگر با رنگهای سرخ، آبی، سفید و زرد بهره میگرفت. گفتهاند این بیرقهای بیتزئین آنقدر سنگین بودند که جابهجاییشان به نیروی سه نفر نیاز داشت.
شگفت آنکه نادر با افزودن چوبی بلند، وزنشان را بیشتر هم کرد تا ربودن پرچمها دشوار شود؛ چراکه افتادن پرچم بهمعنای شکست لشکر بود.
در ادامه، او در رنگبندی نیز دست برد و یکی را به شکل راهراه زرد و سرخ درآورد و دومی را زرد با حاشیه سرخ برگزید.
در روزگار افشاریان و بهویژه سلطنت نادر، رخدادهای سیاسی و تاریخی پرشماری روی داد. برخی از مهمترینها:
«دستی بر ایران» با انتشار مقالات تاریخی گوناگون، خواننده را با روایتهای ایران آشنا میکند؛ از جمله داستان افشاریه که بسیاری آن را با کشورگشاییهای نادر و تصاحب گنجینههایی چون الماس کوه نور به یاد میآورند.
هرچند عمر سلطنت افشاریه تنها ۶۰ سال بود، نادر با بازپسگیری بخشهای زیادی از سرزمینهای جداشده، اثری ماندگار بر تاریخ ایران گذاشت. او که در دشت مغان شاهی خود را اعلام کرده بود، پس از سالها جنگ و فتوحات، سرانجام به دست سران قزلباش کشته شد.
نادر از پادشاهانی بود که بهجای تکیه بر مذهب، بر سیاست و نظامگری تمرکز داشت. امروز آرامگاه نادرشاه افشار در مشهد و در نزدیکی حرم امامرضا(ع) قرار گرفته است.
در ادامه، چند پرسش و پاسخ برای افزایش آگاهی درباره موضوع این نوشته آمده است. اگر بعد از مطالعه هنوز سؤالی داشتید، آن را در بخش دیدگاهها بنویسید تا پاسخ داده شود.
حکومت افشاریه چگونه شکل گرفت؟
این سلسله زمانی پدید آمد که نادرشاه افشار پس از کشتن اشرف افغان—دومین شاه هوتکی—شاه عباس سوم را از تخت پایین کشید و خود بنیان سلطنت را نهاد.
افشاریان چه مدت حکومت کردند؟
از سال ۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ میلادی، یعنی حدود ۶۰ سال، زمام ایران را در دست داشتند.
پس از افشاریه کدام حکومت روی کار آمد؟
با مرگ نادر، کریمخان زند پایهگذار دولت زندیه شد و سایر شاهان افشاری بیشتر در مقام حکمرانان محلی باقی ماندند.
پیش از افشاریان چه سلسلهای حکومت میکرد؟
پیش از افشاریه، صفویان اداره امور ایران را بر عهده داشتند.
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ