مهارت های ساختن و نواختن کمانچه

هر ساز کهن، حامل روایت یک سرزمین است؛ و کمانچه صدای قصه گوی ایران زمین به شمار می آید. از تالارهای دربار صفوی و قاجار تا محافل امروز، این ساز نه تنها جان موسیقی سنتی ایرانی را پرورده، بلکه در کنار آواز داستان ها و احساسات مردم را بازتاب داده است. کمانچه در رده سازهای زهی آرشه ای قرار می گیرد و همچنان در موسیقی نواحی و موسیقی دستگاهی حضوری جدی دارد.

در سال های اخیر، ارزش این میراث نیز جهانی تر دیده شد؛ مهارت های ساخت و نوازندگی کمانچه در فهرست آثار ایران در یونسکو ثبت شده است. از اشاره های متون کلاسیک مانند الموسیقی الکبیر فارابی تا نوآوری هایی چون کمانچه آلتو و کمانچه باس، این ساز پیوسته با خلاقیت زنده مانده است. اگر کنجکاوید بدانید چگونه با چند سیم محدود، جهانی از بیان و حال و هوا آفریده می شود، در ادامه با دستی بر ایران همراه شوید.

برای من کمانچه تنها یک ساز نیست؛ پلی است برای گفتگو با جهان، فرهنگ ها و انسان ها.

-کیهان کلهر

شناخت ساز و مهارت های ساخت و نوازندگی کمانچه

برای ورود به دنیای مهارت های ساخت و نوازندگی کمانچه، نخست باید با ساز آشنا شویم. بدنه کمانچه از کاسه ای توخالی و غالبا کروی شکل تشکیل می شود که معمولاً از چوب توت و به روش ترکه ای ساخته می گردد تا هم ظرافت داشته باشد و هم استحکام. جلوی کاسه دهانه ای تعبیه شده که روی آن پوستی نازک کشیده می شود و خرکی عمود بر سیم ها روی همین پوست قرار می گیرد.

دسته ساز مانند استوانه ای باریک و رو به بالا کمی مخروطی است. بخش بالایی به جعبه گوشی ها می رسد که در آن دو گوشی در هر سمت کار گذاشته شده و در بالا نیز قطعه ای به نام قبه دیده می شود. دسته کمانچه بدون پرده است و طول ساز از انتها تا قبه حدود هشتاد سانتی متر برآورد می شود.

این ساز در گذر زمان دگرگونی هایی داشته است؛ در نمونه های قدیمی، سیم ها بدون سیم گیر به بدنه متصل می شدند و این شیوه به سازهایی مانند سه تار شباهت داشت. با ورود ویولن به ایران، از پیچ های ریز کوک الهام گرفته شد و به سیم گیر کمانچه افزوده گردید تا کوک پذیری دقیق تر شود.

کمانچه های امروزی چهار سیم دارند، در حالی که نمونه های کهن سه سیمی بودند. سیم ها در امتداد طول ساز کشیده می شوند و طنین خوشایندی پدید می آورند. پیش تر کوک مرسوم دو سل، دو سل بود، اما امروزه الگوی کوک و انگشت گذاری نزدیک به ویلن رایج است.

چگونگی اجرای موسیقی با کمانچه

نوازندگی کمانچه معمولاً در حالت نشسته انجام می گیرد. پایه ساز روی زمین، صندلی یا زانو تکیه می کند و با آرشه نواخته می شود. هنگام اجرا، کاسه اندکی به محور خود می چرخد تا تماس آرشه با هر چهار سیم آسان گردد. نوازنده با دست چپ ساز را عمود نگه می دارد و انگشتانش روی دسته و سیم ها می لغزند، در حالی که دست راست آرشه را روی سیم ها حرکت می دهد.

روش های ساخت و پرداخت کمانچه

کاسه کمانچه یا کروی ساخته می شود یا به صورت مخروط ناقص. نوع مخروط ناقص در برخی مناطق، مانند لرستان، پشت باز ساخته می شود و صدایی پرقدرت و شفاف دارد. به دلیل وزن کمتر، اجرای قطعات پیچیده و چرخش های سریع آرشه با این گونه کاسه ها آسان تر است.

قطر بیرونی کاسه حدود بیست سانتی متر است، اما این اندازه در نواحی مختلف فرق می کند. در برخی کشورها که سازهای هم خانواده کمانچه وجود دارد، کاسه ها کوچک تر بوده و گاه از پوست نارگیل ساخته می شوند.

برای دهانه کاسه از پوست هایی مانند شکم گاو، پوست ماهی یا پوست آهو استفاده می شود که کشش صحیح و نصب آن نیازمند مهارت بالاست؛ زیرا فشار نامتناسب می تواند موجب پاره شدن پوست شود. ساز به واسطه پایه روی پای نوازنده می نشیند.

آرشه چوبی خمیده با بلندی حدود شصت سانتی متر است. در گذشته موهای دم اسب برای آرشه به کار می رفت. کیفیت صدادهی به عواملی چون نوع چوب، ضخامت های موضعی کاسه، شکل و اندازه کاسه، یکنواختی تراش، نوع و ضخامت پوست، جنس و جای خرک، کیفیت شیطانک، جنس سیم ها و زاویه اتصال دسته به کاسه وابسته است و این ویژگی ها بر ارزش و قیمت ساز نیز اثر می گذارند.

اساتید و نوازندگان مطرح کمانچه

همزمان با شناخت مهارت های ساخت و نوازندگی کمانچه، آشنایی با چهره های شاخص این ساز ضروری است. از میان نامداران معاصر می توان به حسین خان اسماعیل زاده، علی اصغر بهاری، فرج علیپور، علی اکبر شکارچی، حسین یاحقی، کیهان کلهر و اردشیر کامکار اشاره کرد.

در حوزه ساخت نیز هنر و فن در هم می آمیزند. از میان سازندگان برجسته می توان نام استادان ابراهیم قنبری مهر، قدرت الله کردی و بیاض امیر عطایی را برشمرد.

آشنایی با ساز قیچک

قـیچک یا غیژک از سازهای زهی کهن ایرانی و هم خانواده کمانچه است که با آرشه نواخته می شود. این ساز ریشه ای ناحیه ای دارد و در جنوب شرق ایران، به ویژه در سیستان و بلوچستان، کرمان و هرمزگان رایج است.

کاسه قیچک معمولاً از چوب گردو یا توت ساخته می شود و سیم های فلزی دارد. با وجود شناخته شدن کمتر در میان عموم، پیشینه تاریخی گسترده ای پشت آن است.

در موسیقی نواحی، قـیچک جایگاه ویژه ای داشته و در آیین های گوناگون به کار می رفته است. این ساز از نظر ظاهر به ویولن سل نیز شباهت هایی دارد. شکم ساز از دو بخش جدا از هم تشکیل می شود؛ بخش پایینی کوچک تر و نیمکره مانند است که روی سطح جلویی آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد.

بخش بالایی از قسمت زیرین بزرگ تر است و مانند سایه بانی بر آن می نشیند. این دو بخش از پشت با سطحی منحنی به هم متصل اند و در جلو حفره ای آنها را از هم جدا می کند. سطح جلویی بخش فوقانی معمولاً با دو شکاف پهن باز طراحی می شود. دسته ساز تقریباً در میانه شکم تعبیه شده و در ادامه به جعبه گوشی ها می رسد. در قـیچک نیز دسته بدون پرده است.

برای تکمیل شناخت مهارت های ساخت و نوازندگی کمانچه، آشنایی با قیچک کمک می کند چشم انداز گسترده تری از خانواده سازهای ایرانی داشته باشیم.