برای آشنایی با تاریخچه بازارهای ایران بهتر است بدانیم که آنها بناهای بسیار قدیمی هستند که نخستین بار به صورت یک سری مغازه در دو سوی جویبارها یا رودخانه های داخل شهرها شکل گرفتند. بعدها، این مسیرها مسقف شدند و به شکل های حاضری مبدل شدند که امروزه در برخی از نقطه های جهان آنها را می بینیم.
برای درک ریشه های شکل گیری بازارهای ایران بد نیست بدانیم این فضاها از نخستین روزها به صورت ردیفی از دکان ها در دو سوی جریان آب داخل شهرها پدید آمدند. بعدها سقف بر فراز این گذرها کشیده شد و به مجموعه های سرپوشیده ای تبدیل گردید که امروز نمونه هایشان را در شهرهای گوناگون جهان می بینیم.
برای فهم کارکرد بازار، نخست باید با واژه هایی آشنا شویم که در متون فارسی به وفور درباره آن به کار رفته اند:
1. “راسته بازار“: مسیر اصلی با ردیفی از حجره های متعلق به یک حرفه یا صنف.
2. “دالان“: راهرویی که گذرها را به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به هم پیوند می دهد.
3. “قیصریه“: بخشی ویژه عرضه کالاهای سبک اما ارزشمند و گرانبها.
4. “تیم و تیمچه” : فضاهای سرپوشیده کوچک و بزرگ که برای دادوستد کالاهای سنگین یا قیمت بالا استفاده می شوند و سقف آنها با هنرهای گوناگون آراسته است.
5. “کاروانسرا“: محل استراحت مسافران که گاه نقش انبار را نیز بر عهده دارد و ممکن است دفاتر تجاری هم در همان پیرامون باشد.
6. “سرا“: مشابه کاروانسرا اما در دل بازار؛ محل عرضه نمونه ها یا کالاهای کوچک همراه با دفاتر و انبارها. عمده فروشان نیز معمولا در سراها فعالیت می کنند.
7. “چهارسو / چارسو“: نقطه تلاقی دو راسته مهم بازار که معمولا با شکوه ترین تزئینات را دارد و گاه جایگاه پاسداری بازار است.
8. ”بازارچه“: بازار سرپوشیده کوچک محله ای برای تامین نیازهای روزمره ساکنان.
9. “بازاری“: کسی که در بازار به عنوان بازرگان، عمده فروش، خرده فروش، دلال، صراف و مانند آن فعالیت می کند.
با نگاهی گسترده تر به تاریخ بازار، می بینیم که میدان اصلی شهر معمولا در آستانه ورود یا خروج بازار قرار می گرفت؛ نمونه روشن آن میدان نقش جهان اصفهان است. پس بازار تنها ردیف حجره های سرپوشیده در امتداد گذرها نیست؛ مجموعه ای از کاروانسراها، سراها، تیمچه ها و فضاهای وابسته را نیز در بر می گیرد. همچنین خدمات عمومی چون مسجد، مدرسه و دیگر عناصر شهری در دل این مجموعه حضور دارند تا پاسخگوی نیازهای گوناگون بازاریان و مردم باشند.
ساکنان طبقات مختلف اجتماعی در فاصله هایی دور و نزدیک نسبت به بازار زندگی می کردند و بازارها بسته به زمان و شرایط، گاه پرتپش و گاه آرام بودند. با این حال برای لمس زیست بازار کافی نیست؛ برای شناخت عمیق تر باید به پرسش های زیر پاسخ داد:
در یک جمع بندی، بازارهای ایران آینه زیست شهری و فرهنگ بومی اند؛ جایی برای تماشا، کاوش در زندگی روزمره و کشف سنت هایی که ریشه در تاریخ این سرزمین دارند.
علاوه بر بازارهای شهری، در روستاها و مناطق کم جمعیت ایران دو گونه بازار موقت رواج دارد:
“بازارهای فصلی” گردهمایی هایی موقتی اند که در آنها محصولات مخصوص فصل برای مدت محدود عرضه می شود و هنوز در برخی نواحی کشور دیده می شود.
“بازارهای روزانه“ اجتماعاتی هستند که معمولا هفته ای یک بار در نقاط پراکنده، به ویژه شمال کشور، برگزار می شوند.
در چنین محفل هایی فروشندگان سیار، چایچی ها و هنرمندان محلی حضور دارند؛ لباس های رنگین، خوراکی های بومی و شور و حال جمعی فضایی شبیه جشنواره های خرید اما با رنگ و بوی سنتی پدید می آورد.
برای شناخت نزدیک تر تاریخ بازار در ایران، دیدار از هر کدام از این بازارها تجربه ای پرجزئیات و شگفت انگیز خواهد بود. بنابراین اگر به شهری سفر کردید، بازار آن را از دست ندهید.
اگر پاسخ پرسش شما در فهرست زیر نیست، آن را در بخش دیدگاه ها ثبت کنید تا در کوتاه ترین زمان ممکن پاسخ دهیم.
🛍️بازارهای سنتی به شکل روزانه یا هفتگی و با حجره های ثابت فعالیت می کنند. بازارهای فصلی به مناسبت های دوره ای در بازه زمانی مشخص برپا می شوند. بازارهای موقت یا مناسبتی نیز به مدت کوتاه و به بهانه رویدادهای خاص شکل می گیرند؛ تنوع کالا در آنها بالاست اما دامنه عرضه محدودتر است.
🧑🤝🧑با فراهم کردن بستر مبادله، ایجاد شغل و زنده نگه داشتن آیین ها و گردهمایی های بومی، به پویایی اقتصادی و سرمایه اجتماعی محله کمک می کنند.
🛒بازارهای شهری با حجره های متنوع، بازارهای فصلی مانند بازارهای ویژه نقل و میوه در فصول مشخص، بازارهای مناسبتی و همچنین بازارهای صنایع دستی در شهرها و روستاها.
🗂️برای ساده شدن انتخاب مشتری، تسهیل دادوستد در محیط های شلوغ و افزایش تعامل میان فروشندگان و خریداران.
🕌حجره های کوچک پیرامون حیاط ها، سقف های بلند و گنبدی، بادگیرها، ایوان ها و گذرهای باریک که جریان حرکت و سازماندهی فضا را تعریف می کنند.
📅اغلب در تعطیلات، مناسبت های محلی یا رویدادهای فرهنگی تشکیل می شوند و معمولا صنایع دستی، خوراکی های بومی، محصولات فرهنگی و بعضا خدمات کوتاه مدت عرضه می شود.
مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس نخبگان و سمنهای میراث آریا در یادداشتی نوشت: در بدو ورود به گنجینه آثار بیستوپنجمین حراج تهران، مخاطب با اثری روبهرو میشود که در سکوت، روایتگر زنجیرهای پیوسته از بیش از هفت هزار سال تحول و تکامل هنر در تمدن ایرانی است. «مرغ ملکوت»، اثر مشترک محمدعلی ودود و […]
با آغاز اکران فیلمهای «استخر» و «زندهشور» سرانجام پس از مدتها فیلمهایی به سینماها اضافه شدند که امیدواری برای رونق نسبی گیشه را در روزهای گرم تابستان بیشتر میکنند.
سید حسن حسینی، دبیر دومین دوره جشنواره «آکادمی نمایشنامهنویسان»، اعضای دبیرخانه این دوره را معرفی کرد.
هشتاد و پنجمین نشست «توکا» (تئاتر و کودک ایران) با موضوع «بهروزرسانی آموزش دیدن و لزوم آن برای فعالان تئاتر کودک و نوجوان»، روز شنبه ۲۰ تیرماه ۱۴۰۵ در سالن جوانمرد عمارت خانه تئاتر برگزار شد.
Δ