هنر مشبک سنگ شاخهای از صنایعدستی ایران است که در آن، پس از تراش سنگ با حذف فضاهای منفی، آن را بهصورت پرمنفذ یا شبکهای شکل میدهند. هنرمندان ایرانی بهطور معمول نقوشی مانند نقوش هندسی و اسلیمی را در این هنر به کار میبندند. در نوشتهی پیشِ رو، اطلاعات بیشتری دربارهی این هنر دستی در اختیارتان قرار دهیم.
هنر مشبک سنگ شاخهای از صنایعدستی ایرانی است که در آن پس از تراش، بخشهای اضافی سنگ برداشته میشود تا بدنه به صورت شبکهدار و پرمنفذ شکل بگیرد. استادکاران ایرانی معمولا از نقوش هندسی و اسلیمی برای آفرینش این بافتها بهره میبرند. در متن پیشرو، این هنر کهن را از منظر پیشینه، ابزار و شیوه اجرا دقیقتر میشناسیم.
از زمانی که انسانها از غار بیرون آمدند و در دشتها سرپناه ساختند، به کارگیری سنگهای دارای منافذ برای نورگیری رایج شد. کنار این روش، بهکارگیری پوست حیوانات، چوب و برگ نیز برای روشنایی رایج بود. با گذر زمان، تراش هدفمند منافذ سنگها آنها را به اشیای تزیینی بدل کرد و این شیوه کمکم در زمره صنایع دستی جای گرفت. امروز نیز ذوق مشبککاران را بر درهای ورودی بناها، منبرها، ضریحها، پنجرههای سنگی و انواع ظروف سنگی میتوان دید. از نمونههای شاخص، پنجره سنگی امامزاده اباذر در قزوین با طرحهای ستارهای و ششضلعی است. نمونه دیگر، راهپله سنگی موزه هنر و پایداری (خانه میریانزاده) در قزوین است که در چهار ضلع حیاط قرار گرفته است.
این هنر در گذشته با ادوات ساده انجام میشد:
امروزه برای برش سنگ از دستگاههای تخصصی استفاده میشود که دقت و سرعت کار را بالاتر بردهاند.
تقریباً هر نوع سنگی را میتوان وارد این فرآیند کرد؛ هرچند گرانیت، مرمر و رز صورتی استفاده بیشتری دارند. مراحل رایج در مشبککاری سنگ به این ترتیب است:
همانطور که اشاره شد، هر سنگی قابل استفاده است؛ اما هماهنگی جنس و بافت سنگ با هدف نهایی، کیفیت کار را بالاتر میبرد.
در گذشته بریدن سنگ با کلنگ و تیشه و بهصورت دستی انجام میشد و انرژی زیادی میخواست. اکنون دستگاههای برش، این مرحله را سریعتر و دقیقتر کردهاند.
قدیمترها طرحها با روشهای سنتی مانند خاکه زغال یا سوزنکاری روی کاغذ و انتقال به سنگ پیاده میشد و بیشتر هم از تخیل و ذوق استادکار میآمد. امروز الگوها مستقیم روی سنگ رسم میشوند یا با کاربن منتقل میگردند. بیشترین کاربرد با نقوش اسلیمی و هندسی است و در میان اسلیمیها، گرهچینی بسامد بالایی دارد.
در این بخش، خطوط طرح با قلم و چکش تراش میخورند و بخشهای اضافی برداشته میشود تا منافذ مطابق الگو شکل بگیرند. دو شیوه رایج برای ایجاد روزنهها بهکار میرود:
ابتدا تا عمق دلخواه روی طرح تراش میدهند، سپس از پشتِ سنگ ضخامت مازاد را با تیشه برمیدارند تا سوراخها مطابق طرح کامل شود. در این روش، ریسک ترکخوردن یا شکستن سنگ هنگام کار بیشتر است.
در این شیوه، طرح در دو طرف سنگ رسم میشود و تراش از هر دو سمت آغاز میگردد تا حفرهها در میانه به هم برسند. این روش دقت بیشتری میطلبد.
طرحهای مشبک روی سنگ عموماً در دو گروه جای میگیرند:
در این نوع، کل الگو در یک قطعه سنگ و در محدودهای مشخص اجرا میشود.
در این شیوه، بخشهای جداگانه سنگ بریده و هرکدام نقش خود را میگیرند؛ سپس به روش نر و مادگی به هم متصل میشوند.
مشبککاری سنگ از شاخههای مهم صنایعدستی ایران است که ردّ آن را در بناهای تاریخی بسیار میبینیم. افزون بر معماری، ظروف و اشیای کارگاهیِ ساختهشده با این هنر نیز در کارگاههای صنایعدستی عرضه میشوند. «دستی بر ایران» پیشنهاد میکند ضمن حمایت از هنرمندان با خرید این آثار، اصول منشور گردشگری مسئولانه را نیز در نظر داشته باشید.
لطفاً پرسش و پاسخهای زیر را مرور کنید. اگر سوال دیگری درباره مشبککاری سنگ دارید، در بخش دیدگاهها بنویسید تا در کوتاهترین زمان پاسخ داده شود.
🗿مشبککاری سنگ یعنی تراش دقیق برای ایجاد نقوش هندسی و اسلیمی بهصورت شبکهای در بدنه سنگ.
🕰️این هنر از کهنترین دورههای معماری ایران شناخته شده و در ادوار سلجوقی، تیموری و صفوی به شکوفایی رسیده است.
🧰چکش، قلم، مته و اره سنگ، بههمراه سوهان و ادوات پرداخت برای ریزهکاری و صیقل نهایی بهکار میروند.
🔃۱) انتخاب سنگ مناسب (مثل مرمر یا سنگهای آهکی نرم) ۲) رسم الگو روی سطح ۳) سوراخکاری و برش اولیه ۴) تراش خطوط با قلم و چکش ۵) پرداخت و صیقل برای استحکام و جلوه بهتر
🏺پنجرههای سنگی، نردهها، محرابها، ازارهها، سنگقبرها و انواع لوازم تزیینی و کاربردی.
📌اصفهان، شیراز، مشهد و یزد از شهرهای شناختهشده در این حوزهاند.
🌟همنشینی استقامت سنگ با لطافت نقش که جلوهای چشمنواز در معماری و صنایعدستی میآفریند.
🏛️نمونههای برجسته را میتوان در مسجد جامع یزد و بسیاری از آرامگاهها و مساجد اصفهان و آثار دورههای تیموری و صفوی مشاهده کرد.
⚙️بله؛ در کارگاههای صنایعدستی و پروژههای معماری سنتی همچنان ادامه دارد، هرچند نسبت به گذشته محدودتر است.
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ