در ایران، هر وقت صحبت از واردات خودرو دست‌دوم می‌شود، یک استدلال مشخص زیاد تکرار می‌شود: اگر خودروهای کارکرده خارجی با قیمت مناسب وارد شوند، می‌توانند برای خودروهای داخلی رقیب ایجاد کنند و بخشی از فشار قیمتی بازار را کاهش دهند. اما مسئله اینجاست که خودرو دست‌دوم ارزان دیگر حتی در یکی از بزرگ‌ترین بازارهای خودرو جهان هم مثل گذشته در دسترس نیست.
گزارش جدید Motor1 بر اساس مطالعه iSeeCars نشان می‌دهد بازار خودرو دست‌دوم آمریکا در سال‌های اخیر تغییر قابل‌توجهی کرده و خودروهای نسبتاً جدید و ارزان، به‌سرعت در حال ناپدید شدن هستند. این مطالعه بیش از ۱۱.۴ میلیون خودروی دست‌دوم معامله‌شده بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۶ را بررسی کرده است.
بر اساس این بررسی، متوسط قیمت یک خودروی سه‌ساله دست‌دوم در آمریکا اکنون به ۳۲ هزار و ۶۵۱ دلار رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۹ هزار دلار، معادل ۳۸.۲ درصد افزایش نشان می‌دهد. اما شاید عدد مهم‌تر برای درک شرایط بازار آمریکا، خودروهای زیر ۲۰ هزار دلار باشد.
در سال ۲۰۱۹ تقریباً نیمی از خودروهای سه‌ساله دست‌دوم آمریکا با قیمتی کمتر از ۲۰ هزار دلار عرضه می‌شدند. در سال ۲۰۲۶ این سهم به تنها ۱۱.۴ درصد رسیده است؛ یعنی تقریباً از هر ۹ خودروی سه‌ساله، فقط یکی زیر ۲۰ هزار دلار قیمت دارد.
حتی اگر خریدار چند سال از عمر خودرو را بیشتر بپذیرد، شرایط چندان بهتر نمی‌شود. امروز تنها ۲۶.۶ درصد خودروهای پنج‌ساله زیر ۲۰ هزار دلار قیمت دارند، در حالی که هفت سال قبل این سهم ۶۹.۲ درصد بود. به بیان ساده، خودرویی که زمانی با چهار سال عمر می‌توانست در محدوده خودروهای ارزان بازار قرار بگیرد، امروز باید حدود هفت ساله باشد تا بیش از نیمی از نمونه‌های بازار زیر ۲۰ هزار دلار قرار بگیرند.
این افزایش قیمت حتی در خودروهای کاملاً معمولی بازار آمریکا هم دیده می‌شود. برای نمونه، متوسط قیمت کارکرده هیوندای النترا به ۱۹ هزار و ۱۷۸ دلار رسیده و نسبت به گذشته ۵۶ درصد افزایش داشته است. کیا اسپورتیج، تویوتا کمری و هوندا سیویک نیز به ترتیب افزایش‌هایی بیش از ۵۰، ۴۹ و ۴۴ درصدی را تجربه کرده‌اند.
این داده‌ها برای ایران از یک جهت اهمیت بیشتری دارند. سال‌هاست یکی از راهکارهای پیشنهادی برای ایجاد رقابت در بازار خودرو، واردات خودروهای دست‌دوم است. استدلال هم روشن است: اگر خودروی کارکرده خارجی با قیمت مناسب وارد بازار شود، مصرف‌کننده دیگر مجبور نیست میان خودروهای داخلی و تعداد محدودی خودروی صفر وارداتی انتخاب کند.
در چنین شرایطی، خودروهای دست‌دوم خارجی می‌توانند به‌خصوص در بخش خودروهای داخلی به یک رقیب جدی تبدیل شوند. خودروساز داخلی دیگر نمی‌تواند بدون نگرانی از رقیب خارجی، قیمت و کیفیت محصول خود را تعیین کند.
اما گزارش بازار آمریکا یک هشدار مهم دارد: خودروی دست‌دوم ارزان یک منبع نامحدود نیست.
حتی در آمریکا که بازار خودرو دست‌دوم بسیار بزرگ، رقابتی و توسعه‌یافته است، سهم خودروهای نسبتاً جدید و ارزان به‌شدت کاهش پیدا کرده است. بنابراین اگر ایران قرار است از واردات خودروهای کارکرده به عنوان ابزاری برای افزایش رقابت و تعدیل قیمت استفاده کند، نباید تصور کند این فرصت برای همیشه وجود خواهد داشت.
به‌خصوص اینکه خودروهای وارداتی دست‌دوم در ایران فقط با قیمت خودرو در کشور مبدأ تعیین نمی‌شوند. نرخ ارز، تعرفه، هزینه حمل، استانداردها، مالیات و عوارض و البته محدودیت‌های وارداتی، همگی قیمت نهایی را تعیین می‌کنند. بنابراین هرچه قیمت خودرو در بازارهای مبدأ بالاتر برود، ایجاد یک خودروی دست‌دوم واقعاً ارزان در بازار ایران دشوارتر می‌شود.
در واقع، ایران امروز با یک پنجره فرصت مواجه است. اگر هدف از واردات خودرو صرفاً اضافه کردن چند مدل خارجی گران‌قیمت به بازار باشد، اثر آن بر رقابت با تولیدکنندگان داخلی محدود خواهد بود. اما اگر هدف، ایجاد یک رقیب واقعی برای خودروهای داخلی باشد، خودروهای کارکرده می‌توانند اهمیت بیشتری داشته باشند.
مشکل اینجاست که همزمان با مطرح شدن این ایده در ایران، بازار جهانی خودرو دست‌دوم هم در حال گران‌تر شدن است.
بنابراین ممکن است سیاست‌گذار در نهایت به این نتیجه برسد که واردات خودرو دست‌دوم می‌تواند بازار داخلی را رقابتی کند، اما وقتی بخواهد این سیاست را اجرا کند، خودروی دست‌دوم ارزان دیگر آن کالایی نباشد که روی کاغذ تصور کرده بود.
بازار آمریکا دقیقاً دارد همین هشدار را می‌دهد: دوران خودروهای نسبتاً جدید و ارزان در بازار دست‌دوم، دست‌کم با قیمت‌های گذشته، در حال عقب‌نشینی است.
و برای ایران، این یعنی اگر قرار است خودروهای دست‌دوم خارجی ابزاری برای شکستن انحصار و تعدیل قیمت خودروهای داخلی باشند، زمان برای آزمون این سیاست شاید آن‌قدر که تصور می‌شود زیاد نباشد.
قیمت دلار در شش روز گذشته ۱۴.۵ درصد رشد کرده، اما خودرو در همین مدت عمدتاً بین ثبات تا ۷ درصد افزایش قیمت داشته است؛ شکافی که بیش از هر چیز از رکود شدید و افت قدرت خرید در بازار خودرو خبر می‌دهد.
بهترین خودروهای برقی بازار نشان می‌دهند فراغت از بنزین و هزینه‌های آن در ایران هنوز یک کالای لوکس است؛ جایی که برای عبور از جایگاه سوخت و پیمایش بیش از ۶۰۰ کیلومتر با یک شارژ، باید چندین میلیارد تومان هزینه کرد.
پراید برای سال‌ها فقط یک خودرو نبود؛ به یکی از نمادهای مناقشه در صنعت خودروی ایران تبدیل شد؛ محصولی که از یک‌سو میلیون‌ها ایرانی تجربه مالکیت و رانندگی با آن را داشته‌اند و از سوی دیگر، بارها زیر تیغ انتقاد مسئولان، کارشناسان و افکار عمومی قرار گرفته است. سعید مدنی، مدیرعامل سابق سایپا اما از زاویه دیگری به این خودرو و سال‌های پرحاشیه تولید آن نگاه می‌کند. او در گفت‌وگو با اکوایران می‌گوید خودش پراید داشته و با آن سفرهای زیادی رفته است و تأکید می‌کند نمی‌توان به‌سادگی حکم داد که پراید «خودروی بدی» بوده؛ چراکه حتی امروز نیز بسیاری از مردم با همین خودرو کار می‌کنند و نان خانواده‌شان را درمی‌آورند.
وقتی از نیروی انسانی مازاد در صنعت خودروی ایران حرف می‌زنیم، ممکن است تصور شود این مسئله یکی از مشکلات خاص اقتصاد ایران است؛ اما تجربه صنعت خودروی آلمان نشان می‌دهد که حتی یکی از صنعتی‌ترین اقتصادهای جهان هم با چالش مشابهی روبه‌روست.
Δ