شبستان مسجد مکانی است که بهلحاظ ساختاری و فضای معنوی جایگاه ویژهای دارد. شبستان تجلیگاه وحدت مسلمانان است که با ورود افراد به آن، امتیازهای دنیوی کنار میروند. وجود ستونهای پرشمار و منظم در آن، به نماد نمازگزارانی تعبیر میشود که با نظم و انسجام در کنار هم ایستادهاند. از منظر معماری ایرانی، شبستان مسجد شاخصترین عنصر معماری سنتی در این بناست که آن را پیوندی میان «آسمان» و «زمین» میدانند.
شبستان مسجد فضایی است که هم در کالبد بنا و هم در تجربه معنوی جایگاهی ممتاز دارد. این بخش، نماد همگرایی مسلمانان است؛ جایی که با ورود به آن، مرزهای دنیوی کمرنگ میشود. صفوف مرتب ستونها یادآور صف نمازگزاران منسجم است. در سنت معماری ایرانی، شبستان از مهمترین اجزای مسجد بهشمار میآید؛ عنصری که پیوند «زمین» و «آسمان» را تصویر میکند.
برداشتهای دیگری نیز برای این واژه آمده است:
در نتیجه، مفهوم شبستان در طول زمان معانی متعددی یافته است: از حرمسرا و گرمخانه تا خوابگاه، خانه، فضای تاریک، غار، نمازخانه و خلوتگاه.
شایان ذکر است نخستین کاربرد تاریخی «شبستان» به معنای فضای نمازخانه مساجد، به سده هجدهم میلادی (قرن ۱۲ خورشیدی) بازمیگردد.
نخستین مسجد را حیاط خانه پیامبر(ص) دانستهاند؛ حیاطی مستطیل و بیسقف که نمازگزاران پشت سر پیامبر صف میبستند. گرمای تند عربستان، نماز در فضای باز را دشوار میکرد؛ ازاینرو در بخش قبله، سایهبانی برپا شد.
با افزایش جمعیت نمازگزاران، سایهبان گسترش یافت. تنههای نخل ستون شدند و با برگهای بههمبافته و کلافهای محکم شاخهای، پوشش سقف فراهم آمد. این فضاها به درون چادرهای کوچنشینان شبیه بود. تاقنماهای امروزی نیز از همان تصویر نخلستانها الهام گرفتهاند.
نقش سایهبان در آسایش جمع، آن را به مولفهای بنیادین در طراحی مسجد بدل کرد و بعدها این فضاهای سرپوشیده «شبستان» نام گرفتند؛ محیطی که قابلیت توسعه در جهات گوناگون دارد.
با گسترش اسلام، الگوی مسجدِ خانه پیامبر مبنای ساخت مساجد شد. از آنجا که شبستان رکن اصلی آن بنا بود، «الگوی شبستانی» در معماری مساجد پدید آمد و رواج یافت.
در ادامه، مسجدها با ترکیب «ایوانِ رو به میانسرا» و «گنبدخانه» ساخته شدند؛ سبکی که ریشه در معماری ایرانِ پیش از اسلام، بهویژه در آتشکدهها داشت. برخی آتشکدهها نیز به مسجد بدل شدند.
در سدههای ۱۱ و ۱۲ میلادی، شماری از مساجد شبستانی به الگوی گنبدخانه و ایوان تغییر یافتند؛ مانند مسجد جامع اصفهان و اردستان. در دورههای بعد هم ساخت مساجد ایواندار و گنبددار ادامه یافت و نمونههای فراوانی از این پلان را در بناهای کهن ایران، بهخصوص سراهای باستانی سیستان، میتوان دید.
کهنترین مسجدهای ایران سیمایی ساده و نزدیک به خیمهگاه داشتند: تالاری سرپوشیده رو به دیوار قبله، با محرابی بهصورت تاقنما در میانه و ستونهایی با فاصلههای معین برای استواری سقف. این فضا معمولاً از یک سو به حیاط مسجد راه داشت.
در شعر عارفان ایرانی نیز از شبستان بسیار گفتهاند. حافظ میگوید:
درآ که نور حضورت، سرای ما بفروزد نسیم مهر تو، جانِ اهل مجلس نغز کند
با گذشت زمان، الگوی شبستان دگرگون شد، اما بسیاری از نخستین مساجد ایران طرح شبستانی داشتند؛ از جمله:
در مساجد تاریخی ایران، شبستان به فضای مسطح و سرپوشیدهای گفته میشود که نماز در آن برپا میگردد. ستونها در ردیفهایی موازی سامان یافتهاند و دیوارهها از چهار سوی بستهاند. دسترسی از طریق یک یا چند در است که به صحن گشوده میشود. محراب نیز در شبستان جای دارد. برخی شبستانها بدون ستون و برخی با ستون ساخته شدهاند.
فضای اصلی در مساجد شبستانی معمولاً به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم میشود و بسیاری از آنها شبستانهای مجزا برای زمستان (دارالشتاء) و تابستان دارند.
شبستان فضایی سرپوشیده و چهارطرف بسته است که رفتوآمد به آن از درهایی انجام میشود که به رواق، ایوان یا صحن باز میشوند. رواق اما راهرویی نیمهباز در پیشانی شبستان است؛ از یک سو رو به صحن گشوده و از سوی دیگر به شبستان متصل است.
میان عناصر مسجد، بخشهایی چون گنبد، مناره، محراب، رواق، ایوان و صحن اهمیت ویژه دارند. برای روشنتر شدن موضوع، صحن را تعریف میکنیم:
صحن و فضای باز مسجد، ورودی شبستان را شکل میدهد و معمولاً سمت قبله قرار میگیرد. گاه حیاط در یک سوی بناست و گاه در مرکز، و رواقها و شبستانها دور تا دور آن مینشینند. در میانه صحن اغلب حوضی برای آب تعبیه میشود.
شبستانها را میتوان به تَنبـی، گنبددار، ستوندار و مرکب تقسیم کرد.
فرم شبستان بهطور چشمگیری تابع الگوی کلی مسجد است. بهسبب نیاز به آرایش منظم صفوف نماز و کارکرد فضا، پلان شبستان اغلب مستطیل یا مربع است.
تناسب بین فضاهای باز و بسته مسجد موجب شد گسترش شبستان با توسعه حیاط همراه باشد. بر این مبنا، چهار گونه شبستان تعریف میشود:
برای پناه از سرمای زمستان، فضاهایی سرپوشیده و کمارتباط با صحن، در تراز پایینتر ساخته میشد که به «بیتالشتا» یا شبستان زمستانی شهرت دارد. این شبستانها ستونهای موازی دارند و پوشش سقفشان غالباً چهاربخش یا گنبدی است.
در این الگو، حیاطی مستطیل در مرکز قرار دارد و چهار سوی آن را شبستانها فراگرفتهاند. کشیدگی حیاط به سوی قبله است. هر شبستان مانند تالاری مسقف با ستونهایی منظم ساخته میشود تا بار سقف را انتقال دهد. شبستان رو به قبله معمولاً عمیقتر و مهمتر از دیگر شبستانهاست.
الگوی رایج در ایران از پیوند «گنبدخانه» و «ایوانِ رو به میانسرا» شکل میگیرد؛ الگویی با ریشههای پیشااسلامی، بهویژه در آتشکدهها که برخیشان بعدها مسجد شدند. نمونهها:
در سدههای ۱۱ و ۱۲ میلادی (۵ و ۶ خورشیدی)، مساجد شاخصی با شبستان گنبددار و ایوان پدید آمدند که گاه از معماری کاخهای ساسانی نیز الهام میگرفتند.
بهتدریج گنبدخانه در کنار الگوی شبستانی و بیشتر در پشت ایوان قرار گرفت. ورود به شبستان از میانسرا و ایوانهای میانی هر ضلع انجام میشد.
یکی از چشمگیرترین بخشها در مساجد ایرانی، «شبستان چهلستون» است که سطح وسیعی از بنا را دربرمیگیرد. دهانههای ورودی آن کوچک است و اگر پوششها تخت باشند، کنار هم نشسته و نیروی رانشی را مهار میکنند؛ بنابراین از ریزش سقف جلوگیری میشود. همچنین با افزودن ردیف ستونها، گسترش فضا بهسادگی ممکن است.
در طراحی پلان شبستان مسجد، این نکات مورد توجه است:
در معماری مذهبی ایران، بر جنبههای دیداری زیر تاکید ویژه میشود:
در مساجد بزرگ، شبستان تالاری سرپوشیده با ستونهایی همسان و همراستا است که از یکسو به صحن میپیوندد. این مساجد با طرحها و مصالح متنوع—از ستونهای چوبی و سنگی تا سقفهای تخت یا گنبدی و تاقهای خشتی استوار—چهرهای از معماری ایرانی-اسلامی را به نمایش میگذارند. البته برخی نمونهها، همچون برخی مساجد عثمانی، شبستانهایی بیستون دارند. «دستی بر ایران» پیشنهاد میکند هنگام بازدید، با جستوجوی آگاهانه در بخشهای مختلف، با زبان معماری مسجد آشناتر شوید.
در این بخش به چند سوال پرتکرار درباره شبستانهای مساجد ایرانی پاسخ میدهیم. اگر پرسش شما مطرح نشده، در دیدگاهها بنویسید تا پاسخ دهیم.
شبستان مسجد کجاست؟
بخش سرپوشیده مسجد که نماز در آن اقامه میشود، «شبستان» نام دارد.
انواع شبستان کدام است؟
شبستان تنبی، شبستان گنبددار، شبستان ستوندار و شبستان مرکب.
شبستان زمستانه کجاست؟
شبستان زمستانه یا «بیتالشتا» فضایی سرپوشیده با ستونهای موازی است که در تراز پایینتر از صحن و برای آسایش در فصول سرد ساخته میشود. پوشش آن معمولاً چهاربخشی یا گنبدی است.
آیا شبستان جزو مسجد است؟
در معماری مساجد، شبستان جزء اصلی بناست که در آن نماز گزارده میشود. در برخی اماکن تاریخی و زیارتی نیز «شبستان» به عنوان نمازخانه بهکار میرود، هرچند لزوماً حکم مسجد ندارد.
اکران مردمی قسمت اول فصل دوم سریال «وحشی» در پردیس کورش برگزار میشود.
پیشکسوت عرصه نمایش و از چهرههای شاخص فرهنگ و هنر ایران، با تاکید بر نقش بنیادین هنر در تثبیت وحدت ملی گفت: هویت ملی ایرانیان نه مفهومی انتزاعی، بلکه تجلیِ تاریخیِ باور دیرینه یکتاپرستی است که در تمامی جلوههای فرهنگ، از ادبیات و نمایش تا صنایعدستی و آیینهای بومی، تداوم یافته و امروز همچنان میتواند عامل انسجام و پیوستگی فرهنگی ملت ایران باشد.
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان ورامین با تأکید بر نقش مؤثر هنر عکاسی در معرفی صحیح ظرفیتهای گردشگری این شهرستان، از یک دهه فعالیت مستمر و اثرگذار یکی از عکاسان برجسته ورامین در حوزه مستندسازی جاذبههای گردشگری قدردانی کرد.
پوستر مستند «هویدا، یک پرتره صوتی» به کارگردانی محسن کریمیان محصول مرکز مستند سوره رونمایی شد.
Δ