هنر فراموش شده پوستین دوزی

هنر پوستین دوزی از مهارت های کهن ایرانی است و رد آن را روی نگاره های قدیمی می بینیم. در روزگار گذشته، لایه های مختلف جامعه بر اساس شان اجتماعی خود، از پوست جانوران گوناگون برای دوخت پوشاک و لوازم بهره می بردند؛ مثلا طبقات برخوردار به پوست ببر و پلنگ دسترسی داشتند. در ادامه، با این هنر کمتر شناخته شده بیشتر آشنا می شوید.

نگاهی کوتاه به گذشته پوستین دوزی در ایران

پوستین دوزی از صنایع دستی ریشه دار ایران است که سینه به سینه به ما رسیده است. امروز، خراسان رضوی به ویژه شاندیز از مهم ترین کانون های تولید این دست ساخته هاست؛ احتمالا سرمای اقلیم آن منطقه در رونق این هنر اثرگذار بوده است.

از سوی دیگر، پوستین های ایرانی به خاطر نقش و نگارهای اصیل مانند «زغاله پردازی چهار بغل» شهرت دارند؛ این نقوش معمولا با نخ های رنگی روی سطح پوست سوزن دوزی می شود.

اوج شکوفایی این هنر به پیش از جنگ جهانی دوم بازمی گردد؛ زمانی که پوستین یکی از اقلام صادراتی ایران بود.

در کشور ما معمولا از پوست حیوانات حلال گوشت مانند گاو و انواع گوسفندها برای تولید فرآورده های پوستین دوزی استفاده می شود. همچنین پوست جانورانی مثل مینک، سگ آبی، گونه های روباه، خرگوش، سمور، راسو، قاقم، گربه و حتی سگ برای دوخت انواع خز کاربرد دارد. بدیهی است محصول نهایی بسته به نوع پوست از نظر قیمت و کیفیت تفاوت چشمگیری پیدا می کند.

گام های اجرای کار در پوستین دوزی

هنر پوستین دوزی مراحلی دارد که بدین شرح اند:

• پس از جدا کردن اصولی پوست، آن را حدود دو شبانه روز در آب می خوابانند.
• پوست به طور کامل شسته می شود تا هرگونه چربی و آلودگی از بین برود.
• پشت پوست را با مخلوط آرد جو و نمک می پوشانند و آن را تا مدتی در همان حالت تا می کنند.
• با سنگ یا سمباده ویژه، سطح پشتی پوست را یکنواخت و صاف می کنند.
• مرحله رنگ کاری انجام می شود؛ عموما طیف های قهوه ای به کار می رود، اما رنگ های بنفش، مشکی و سرمه ای هم متداول است.
• پس از رنگ آمیزی، نوبت برش است؛ پوست بر اساس الگوهای از پیش آماده با قیچی بریده می شود.
• در پایان، مطابق الگو از برش ها، محصولاتی مانند پالتو، روفرشی، کیف، جلیقه، کلاه و شال گردن دوخته می شود؛ گاه دست دوز و گاه با چرخ در کارگاه.
• طبیعی است که نمونه های دست دوز ارزش و دوام بالاتری دارند و گاهی با سوزن دوزی و رنگ آمیزی آراسته می شوند.

امروزه در برخی روستاهای خراسان رضوی هنوز اندکی از اهالی این پیشه را دنبال می کنند، اما به دلیل گرانی پوست، تعداد فعالان هر روز کمتر می شود.

تعریف پوستین

پوستین یا پوشاک خز، لباس زمستانی ای است که همه یا بخش عمده آن مستقیما از پوست جانوران پشم دار دوخته می شود. این گونه پوشش از کهن ترین لباس هاست؛ ابتدا انسان های ابتدایی و سپس جوامع آفریقایی از آن بهره می بردند. در دوره های بعد، ثروتمندان با پوست حیوانات وحشی مانند ببر و پلنگ لباس های گران قیمت می ساختند.

در تولید صنعتی، برخی کارخانه ها تنها از پوست استفاده می کنند و پشم را کنار می گذارند؛ حال آنکه در نمونه اصیل، وجود پشم بر روی پوست جزو ماهیت کار است و جداسازی آن اصالت را مخدوش می کند.

کاربرد محصولات پوستین دوزی در کشورهای مختلف

پوشاک خزدار به خاطر دوام و گرما، در بسیاری از نقاط خاورمیانه و نواحی سرد جهان کاربرد دارد. در کانادا استفاده از این لباس ها در زمستان مرسوم است. در کشورهای توسعه یافته، چنین پوششی اغلب لوکس و گران به حساب می آید؛ در مقابل، دوستداران محیط زیست و حامیان حیوانات و پیروان رژیم های گیاهی به شدت با آن مخالفت می کنند.

به دلیل خاصیت عایق، ساکنان مناطق بسیار سرد مثل نواحی نزدیک قطب، علاقه زیادی به این نوع لباس دارند. در اسکاندیناوی، ژاپن و روسیه نیز برخی گونه های خزدار جایگاه سنتی پیدا کرده اند.

این روزها ترکمنستان و شمال روسیه از مراکز مهم تامین پوست هستند و بیشتر تولیداتشان به اروپا، خاورمیانه و شمال آفریقا صادر می شود. از ایران نیز فرآورده های پوستین دوزی به کشورهایی مانند عراق، عمان، امارات، روسیه، افغانستان و ترکمنستان راه می یابد.

پوستین دوزی به عنوان هنر ناملموس و صنایع دستی ایران

پوستین دوزی در شمار صنایع دستی ایران است، اما امروز به دلیل دشواری دسترسی به مواد اولیه، حجم تولید کمتر شده است. دستی بر ایران از گردشگران می خواهد درباره این هنرهای در حال فراموشی جستجو کنند و برای شناخت میراث ناملموس کشور قدمی بردارند.

سوالات پرتکرار درباره پوستین دوزی

برای دریافت پاسخ سایر پرسش ها، از بخش دیدگاه های همین مطلب با ما در ارتباط باشید. تلاش می کنیم در کوتاه ترین زمان پاسخ دهیم.