هر کوک این هنر ، داستانی از هویت و فرهنگ ترکمن است. سوزندوزی ترکمن ،که با نام سیاهدوزی نیز شناخته میشود، نهتنها یک هنر دستی، بلکه روایتگر زندگی، باورها و ذوق زنان ترکمن است؛ هنری که لباسهای محلی، پردهها و پارچهها را با نقوشی الهامگرفته از طبیعت و اسطورهها میآراید.
هر بخیه در این هنر، پارهای از خاطره و فرهنگ ترکمن را روایت میکند. سوزندوزی ترکمن که آن را با نام سیاهدوزی هم میشناسند، صرفاً یک دستآفریده سنتی نیست؛ زبان بیان زندگی، باورها و سلیقهی زنان ترکمن است؛ زبانی که جامههای محلی، پردهها و پارچهها را با نقشهایی برگرفته از طبیعت و اسطوره میآراید.
با تغییر سبکهای زیست، از رونقش کم شد، اما ارزش نمادینش همچنان زنده است. همین اهمیت سبب شد در سال ۲۰۲۲، سوزندوزی ترکمن بهعنوان بیستمین عنصر از میراث فرهنگی ناملموس کشور، در فهرست یونسکو و بهصورت پرونده مشترک با ترکمنستان ثبت جهانی شود. اگر دنبال تاریخچه، نقشمایهها و کاربردهای امروزی سوزندوزی ترکمن هستید، ادامه این مطلب از دستی بر ایران همراه شماست.
سوزندوزی ترکمن با سادهترین ابزار، بیشترین جلوه را میآفریند؛ نقشها آینه هویت قومی و باورهای اساطیری مردماند. -پرویز تناولی
سوزندوزی ترکمن با سادهترین ابزار، بیشترین جلوه را میآفریند؛ نقشها آینه هویت قومی و باورهای اساطیری مردماند.
-پرویز تناولی
این هنر در ایران سابقهای کهن دارد؛ چنانکه گلدوزیهای تصویری ترکمن به روزگار سَکاها پیوند میخورند و تداوم آن را در دورههای بعد در کنار دیگر رودوزیها میبینیم. شکوفایی این هنر را میتوان به عهد افشاریه، زندیه و بیش از همه قاجاریه نسبت داد؛ آثار برجامانده از آن روزگار، شاهدی روشن بر این ادعاست.
از نمونههای ارزشمند بازمانده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
گزارههای تاریخی نشان میدهد ترکمنها دیرزمانی است با ابریشم بهعنوان ماده اصلی کار آشنا بودهاند. دختران و زنان ترکمن جامههای خود را با نخهای ابریشم میدوختند، با رنگهای طبیعی میآراستند و با همین هنر لباسها را تزیین میکردند؛ پژواک این سنت را در ادبیات شفاهی و نغمههای زنان ترکمن نیز میتوان یافت.
ترکمنها معمولاً از رنگهای گرم برای تزیین پارچه و لباس بهره میبرند و سرخ، رنگ غالب است. در کل، گروه رنگهای گرم چون قرمز، نارنجی، بنفش و زرشکی هر کدام دامنۀ گستردهای دارند و گزینش آنها با ذوق و روحیه افراد نسبت دارد.
قرمزِ سُمبُلی نیز در جامه ترکمنها دیده میشود؛ رنگی که نماد آتش درون تلقی میگردد. رودوزیها غالباً با طیفی از قرمز، زرشکی، سورمهای، سفید و مشکی انجام میشود.
در سالهای اخیر، گرانی مواد اولیه و زمانبر بودن فرایند، تولید را محدود کرده است. در گذشته کاربرد این هنر وسیعتر بود و برای پرده، جلد قرآن، بقچه و پوشاک بهکار میرفت؛ امروز بیشتر در تزیین جامه زنان حضور دارد. همچنان، شلوارها و آنُّقهای سوزندوزیشده بهعنوان بخشی از جهیزیه عروس در میان زنان ترکمن رایج است.
بهطور کلی نقشها که از طبیعت الهام میگیرند، در گروههای زیر دستهبندی میشوند:
ترکمنها در گذر تاریخ برای معیشت، جانورانی چون شتر، اسب و سگ را اهلی میکردند و حیوانات ناهَمساز با اهلیسازی را بهسبب نیرو و شکوهشان گرامی میداشتند؛ از همین رو نقش آنها را بر جامهها میآوردند. از نقشهای جانوری رایج میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
واژه ترکمنیِ ماهی خاویار دریای خزر (اوزونبرون) است؛ این طرح بیشتر بر کلاه و شلوار زنان ترکمن دیده میشود.
به معنای شاخ قوچ؛ در فرهنگ ترکمن نماد نیرو و اقتدار است و در سوزندوزی حضور پررنگی دارد.
در این نقش از بال «قرهقوش» (گونهای عقاب) الهام گرفته میشود که برای ترکمنها یادآور توان و تندی است.
گاهی نقش جانوران و حشرات موذی مانند موی/عنکبوت و «ساریایچیچیان» (عقرب زرد) نیز بهچشم میخورد؛ حضور پیوسته این جانوران در طویلههای اسب و پیرامون زندگی کوچنشینی علت این الهام است.
همچون دیگر اقوام ایرانی، ترکمنها آیینها و نمادهای خاص خود را دارند و آنها را در آثارشان بهکار میگیرند؛ نمونهها:
زیور ترکمنی اغلب از صورتِ ابزار جنگی چون سپر، کلاهخود، تیر و کمان، زره و شمشیر اثر پذیرفته است. برای نمونه «گل یقه» شبیه سپر سوزندوزی میشود.
دیگر الگوهای الهامگرفته:
ترکمنهای بیابانگرد دیدههای خود از طبیعت را در قالب نقشهای ساده بر قالی، گلیم، زیور و حتی زین اسب مینشاندند.
نمونههایی از نمادهای پرکاربرد:
مواد و ابزار رایج در سوزندوزی ترکمن عبارتاند از:
در فرایند تولید، گامهای زیر طی میشود:
دوختهای متداول در این هنر عبارتاند از:
دوخت غالب، زنجیرهای بسیار ریز و فشرده است که محلیها آن را «سانجیم» مینامند؛ در آن، نقشهای هندسی و قرینه اغلب بهصورت ذهنی اجرا میشود.
این رشته از صنایعدستی، بخشی از میراث ناملموس ایران و موضوعی مهم در گردشگری فرهنگی است. مشاهده سوزندوزی ترکمن در کارگاههای صنایعدستی ممکن است؛ دستی بر ایران پیشنهاد میکند با خرید آثار اصیل از این کارگاهها، از گردشگری پایدار و جامعه محلی ترکمن پشتیبانی کنید.
اگر پاسخ خود را اینجا پیدا نکردید، در بخش دیدگاهها برای ما بنویسید تا در کوتاهترین زمان پاسخ دهیم.
🧶سوزندوزی ترکمن، که «سیاهدوزی» هم خوانده میشود، از دستساختههای عشایر ترکمن است. با نخهای ابریشم و تلفیق گلدوزی و ساقهدوزی، پوشاک، روسری، پرده و رومیزیها آرایش مییابند.
🕰️پیشینه این هنر در نواحی ترکمننشین به حدود ۸ هزار سال و دوران سکاها میرسد؛ دورههای افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه زمان اوج آن بوده است.
🍃نقشها از طبیعت و باورهای قومی میآیند:
🪡دوخت شاخص «سانجیم» است؛ زنجیرهای بسیار ریز و فشرده که با آن نقشهای هندسی و قرینه –عمدتاً ذهنی– دوخته میشود.
🎖️بله؛ در سال ۲۰۲۲، بهعنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس مشترک ایران و ترکمنستان در فهرست یونسکو ثبت شد.
🧰سوزنهای ظریف، نخهای ابریشم رنگین، قاب چوبی و قیچی کوچک از ابزارهای اصلیاند.
📘بهترین مسیر، شاگردی نزد استادان بومی، شرکت در کارگاههای عملی و مطالعه الگوهای سنتی است.
🎓برخی مراکز فرهنگی و هنری در گرگان، بندرترکمن و تهران دورههای تخصصی برگزار میکنند.
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ