دریاچه نمک قم در کویر مرکزی ایران قرار دارد و میان سه استان اصفهان و قم و سمنان مشترک است. این دریاچه با نامهای دریاچه قم، دریاچه کاشان و دریاچه آران نیز شناخته میشود. دریاچه نمک قم بعد از دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه آب شور کشور و بزرگترین دریاچه استان قم است و یکی از جاذبههای شهر قم به حساب میآید. این دریاچه یکی از حوضههای آبریز بسته و فرعی ایران است و زیرمجموعهی حوضهی آبریز فلات مرکزی محسوب میشود.
دریاچه نمک قم در قلب کویر مرکزی ایران قرار گرفته و میان سه استان قم، اصفهان و سمنان مشترک است. این پهنه آبی شور را با نامهای دیگری چون دریاچه قم، دریاچه کاشان و حتی دریاچه آران نیز میشناسند. پس از ارومیه، اینجا بزرگترین دریاچه شور کشور و وسیعترین دریاچه استان قم است و از جاذبههای شاخص اطراف شهر قم به شمار میآید. این دریاچه بخشی از حوضههای بسته و فرعی ایران بوده و زیرمجموعه حوضه آبریز فلات مرکزی محسوب میشود.
دریاچه در شمالشرق آران و بیدگل و حدود ۳۵ کیلومتری آن واقع است و تا شهر قم نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد. مرزهای طبیعی آن از غرب به رشتهکوههای سفیداب و سیاهکوه و محدوده پارک ملی کویر میرسد، از جنوب به کویر مرنجاب و بند ریگ و از شمال و غرب به کویر مسیله محدود میشود.
وسعت دریاچه نزدیک به ۳ هزار کیلومتر مربع است و شکل کلی آن به مثلثی میماند که رأسش به سوی شمال کشیده شده؛ قاعده این مثلث حدود ۳۵ کیلومتر و ارتفاع آن نزدیک ۳۸ کیلومتر است. میانگین ارتفاع سطح دریاچه از دریا ۷۰۷ متر برآورد میشود و هرچه به سمت شمال میروید از این ارتفاع کاسته میشود. دریاچه نمک قم فصلی است؛ بیشتر ماههای سال بسترش خشک و پوشیده از نمک است و تنها در دورههای بارندگی لایهای کمعمق از آب روی آن میایستد که با تابش آفتاب سریع تبخیر میشود.
نامگذاری دریاچه روشن است: شوری آب آنقدر بالاست که در تابستان تکههای نمک روی سطح شناور میشوند. نمک موجود حاصل ورود آبهای شور رودهایی کهن مانند قمرود، قرهسو، مسیله شور، جاجرود، کرج و همچنین سیلابهایی است که خاک و نمک منطقه را حل کرده و به دریاچه میآورند. با بخار شدن آب، رسوبات نمکی باقی میمانند و طی قرنها انباشته شدهاند تا این پهنه سفید چشمگیر شکل بگیرد.
ستبرای نمک در نقاط مختلف بین ۵ تا ۵۴ متر تغییر میکند و میان لایهها، تیغههایی از رس قرار دارد. هر چرخه بارش و تبخیر، نقوش و کرتبندیهای هندسی تازهای روی سطح میسازد که برای عکاسی و تماشا جذاباند.
حاشیههای دریاچه حتی در گرمی تابستان هم به شدت باتلاقیاند و بخشهای غربی گستره باتلاقی بزرگتری دارند. ورود به این نواحی آشنایی میخواهد و رعایت اصول ایمنی. از قطعات باتلاقی شناختهشده میتوان به حوض قیلوقه در شرق و همچنین باتلاق دو کویری در جنوبشرق اشاره کرد.
گردشگران و سفرنامهنویسان بسیاری به این دریاچه پرداختهاند؛ از جمله مارکوپولو. پژوهشها نشان میدهد سن دریاچه به دوره پلیستوسن، حدود دو میلیون سال پیش، بازمیگردد و در زمانی دور بخشی از دریای پاراتتیس بوده است. شکلگیری آن نتیجه فرونشست کمعمقی در بستر منطقه است و پیرامون این چاله، گسلهای مرنجاب، راوند، سیاهکوه و دوازدهامام دیده میشود.
با توجه به جایگیری دریاچه میان این گسلها، احتمال داده میشود حوض سلطان و حوض مره در گذشته جزئی از همین سامانه آبی بودهاند.
در روزگار صفوی، سده شانزدهم میلادی، این پهنه به یکی از مراکز مهم استخراج نمک بدل شد و پیرامون آن کاروانسراهایی برای استفاده بازرگانان و رهگذران ساخته گردید. نمک دریاچه و معادن نزدیک، ستون فقرات درآمد مردمان اطراف بود و محصول آن نهتنها در سراسر ایران که به کشورهای همسایه هم راه مییافت.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ برداشت نمک کاهش پیدا کرد و منطقه بیشتر کارکرد گردشگری یافت. سدسازی بر رودخانههای بالادست، کمبارشی و برداشت بیش از اندازه از آبهای زیرزمینی، اندازه آب دریاچه را کم کرده است. با این حال در سالهای اخیر اقداماتی برای بهبود وضعیت و احیای دریاچه دنبال شده است.
در حاشیه دریاچه نمک قم، در گذر زمان زیستبومی ویژه شکل گرفته است. گونههایی که با گرما و شوریِ بالای محیط کنار آمدهاند، اینجا زندگی میکنند: از میان پستانداران میتوان به شتر، روباه، خرگوش، موش صحرایی و حتی آهو اشاره کرد. در پهنه آسمان نیز پرندگان بومی و مهاجر دیده میشوند؛ هوبره، گونههای مختلف کبوتر، غاز خاکستری، آنقوت، لکلک، انواع عقاب و در برخی فصلها فلامینگو.
خزندگان و حشرات نیز نقش مهمی در تعادل این زیستبوم دارند؛ گونههای گوناگون مار و سوسمار، عنکبوت و رتیل، موریانه و مورچههای کمیاب در اطراف دریاچه به فراوانی حضور دارند.
نام «جزیره سرگردانی» شاید شما را به یاد داستانی از سیمین دانشور بیندازد؛ و واقعاً در جنوب دریاچه نمک قم جزیرهای با همین نام وجود دارد. میانگین ارتفاع سطح دریاچه ۷۰۷ متر از سطح دریاست و قله جزیره حدود ۸۰۸ متر ارتفاع دارد. این جزیره از سنگهای آتشفشانی متخلخل ساخته شده و به همین دلیل پوشش گیاهی روی آن شکل نمیگیرد. چشمانداز دریاچه از فراز جزیره تماشایی و ماندگار است.
وقتی از دور نگاه میکنید، به سبب خطای دید ناشی از گرمای هوا و شکست نور، دو سرِ جزیره محو دیده میشود؛ انگار کشتیای است که در دریای کویر سرگردان است. نیاکان ما همین تصور حرکت را دلیل نامگذاری آن دانستهاند.
در استان قم دو پهنه شور وجود دارد: دریاچه نمک قم و حوض سلطان. بسیاری این دو را یکی میپندارند و نامها را به جای هم به کار میبرند؛ در حالی که دریاچه نمک قم قدمتی نزدیک به دو میلیون سال دارد و حوض سلطان پدیدهای جوانتر است.
حوض سلطان در پی ساخت راه شوسه تهران–قم در سال ۱۸۸۳ میلادی شکل گرفت. در اطراف آن کاروانسرا و آبانباری به نام «سلطان» قرار دارد و گمان میرود نام دریاچه از همانها گرفته شده باشد. این بناها را به دوره فرمانروایی سلطان سنجر سلجوقی نسبت میدهند.
قم از روزگاران دور به سبب حرم حضرت معصومه(س) مقصد زیارت بوده و با وجود اقلیم کویری، تجارت و زیارت به رونق این شهر تاریخی کمک کرده است. در ادامه چند نمونه از دیدنیهای طبیعی و تاریخی استان معرفی میشود:
این دریاچه میان سه استان قم، اصفهان و سمنان گسترده شده اما در تقسیمات کشوری جزو استان قم به حساب میآید. جایگاه آن حدود ۱۰۰ کیلومتری شمالشرق شهر قم است. موقعیت مکانی دقیق را در ادامه میبینید:
در این بخش به چند پرسش رایج پاسخ دادهایم. اگر سؤال دیگری دارید، در دیدگاههای همین پست مطرح کنید؛ پاسخ شما بیدرنگ داده خواهد شد:
خیر؛ این دو پهنه آبی در استان قم مجزا هستند. بسیاری از مسافران آنها را یکی تصور میکنند، در حالیکه از نظر پیدایش و موقعیت تفاوت دارند.
این جزیره در جنوب دریاچه نمک قم قرار دارد و به دلیل پدیده شکست نور در گرما، از دور شناور به نظر میرسد.
استاندار گیلان با تأکید بر وجود اراده سیاسی میان ایران و روسیه گفت: شرایط تحریمی پیشروی دو کشور میتواند به فرصتی برای تقویت همکاریهای اقتصادی، تجاری و منطقهای تبدیل شود؛ فرصتی که با رفع موانع بانکی و گمرکی و بهرهگیری از ظرفیتهای بندری، کشاورزی و انرژی گیلان، قابلیت تبدیل شدن به منافع مشترک و پایدار را دارد.
در نشست مشترک با حضور رئیس امور توافقهای بینالمللی ریاستجمهوری، نمایندگان وزارت امور خارجه، سازمان برنامه و بودجه و مدیران تخصصی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، ابعاد حقوقی، راهبردی و کارکردی تداوم عضویت جمهوری اسلامی ایران در پنج نهاد مهم بینالمللی مورد ارزیابی کارشناسی قرار گرفت؛ نشستی که بر نقش تعیینکننده این عضویتها در تقویت دیپلماسی فرهنگی، صیانت از منافع ملی و ارتقای جایگاه جهانی ایران تاکید داشت.
ایران عزیز با ۲۹ اثر در حوزه میراث ملموس و طبیعی در ۱۱۴ سایت جهانی جزو ۱۰ کشور برتر جهان است. در حوزه میراث ناملموس با ثبت ٢٧ اثر در حال حاضر رتبه چهارم دنیا را دارد.
جمهوری اسلامی ایران با حمایت ۱۰۰ درصدی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از بخش خصوصی، در بیستونهمین دوره نمایشگاه بینالمللی گردشگری و سفر شرق مدیترانه (EMITT ۲۰۲۶) که از ۱۶ تا ۱۸ بهمنماه در شهر استانبول ترکیه برگزار میشود، حضور خواهد یافت.
Δ