تاریخ ایران از آغاز تا کنون داستانی طولانی و پیچیده است از حملهها، مقاومتها، بازسازیها و پابرجایی ملتی کهن.
تاریخ ایران از آغاز تاکنون رشته ای بلند از یورش ها، پایداری ها، و بازسازی های پی در پی است؛ قصه ملتی کهن که هر بار از دل ویرانی برخاسته است. از زمانی که شکوه شاهنشاهی های ایران افول کرد و مهاجمان از چند سو تاختند، این سرزمین فراز و فرودهای بسیار دید؛ رنج ها را تاب آورد و دوباره قد برافراشت. نام بسیاری از زنان و مردان این خاک در برگ های تاریخ ثبت نشده، اما ایستادگی شان سقف میهن را نگه داشت.
قدمت ایران روشن می کند که چگونه جامعه ای پس از اوج تمدن و امپراتوری، فروپاشی را پشت سر گذاشت و هویت خود را بر بنیان فرهنگ حفظ کرد. برای مرور سریع سلسله ها، «دستی بر ایران» این روایت را به ترتیب زمان چیده است.
آثار برجای مانده از تمدن های کهن نشان می دهد پیشینه ایران به حدود 7 هزار سال می رسد. این عدد بسته به تعریف ما از ایران و مرزهای فرهنگی و جغرافیایی آن تغییر می کند. اگر محدوده ایران فرهنگی را در نظر بگیریم، شواهد باستان شناسی از حضور تمدن هایی چون ایلام از 5 هزار سال پیش از میلاد خبر می دهد.
بنابراین سابقه کشور ایران و فرهنگ دیرپای آن به هزاره های پیش از میلاد بازمی گردد. اگر مراد ما ایران به معنای کشور با مرزهای سیاسی باشد، تاریخ را معمولا به دو بخش پیش و پس از اسلام تقسیم می کنند.
در عین حال برخی غربیان و افراد مغرض، قدمت ایران را تنها 2500 سال می انگارند و آغاز دوره تاریخی را به هخامنشیان نسبت می دهند و به این شکل سهم مادها و ایلامیان را نادیده می گیرند.
برای شناخت کهن ترین تمدن ها، بررسی ایران باستان در کنار میان رودان، مصر و یونان باستان راهگشاست.
برای درک درست از قدمت ایران، باید مسیر تاریخ آن را از پیش از تاریخ مرور کنیم. نخست دوره های ماقبل تاریخ ایران:
آثار سنگی این دوره بیشتر در خراسان، آذربایجان و سیستان و بلوچستان (فرهنگ آشولی) یافت شده است.
نشانه ها در استان هایی چون لرستان، ایلام، کرمانشاه، گلستان و تهران دیده می شود.
از لرستان و کرمانشاه تا ایلام آثار متعددی ثبت شده است.
نمونه های این دوره در مازندران کشف شده است.
ویژگی ها: ذخیره آذوقه، تولید غذا و یکجانشینی. آثار این دوره در تپه ها و غارهای متعدد شناسایی شده است.
یافته های بسیار در محوطه ها و پناهگاه های سنگی ثبت شده است.
رونق فناوری سفال و فلزکاری، چرخ سفالگری و ابزارهای مسی. آثار در تپه های فراوان پیدا شده است.
لوح های گلی و خط عیلامی و فرهنگ های گرگان و گیان چهارم و سوم در لرستان از شاخصه های این عصر است.
قلعه شغا در فارس از بازمانده های این دوره است.
پایان عصر برنز و آغاز عصر آهن؛ آثار این برهه در محوطه های متعدد به ثبت رسیده است.
آغاز فرمانروایی عیلام و پادشاهان اوان و جنگ های پیوسته با میان رودان.
دوران میانی عیلام با تداوم کشمکش با میان رودان.
اسناد این مقطع 200 سال پنهان ماند. پس از ویرانی های پیاپی، کوروش از انشان برخاست و در حدود 558 پیش از میلاد زمام عیلام را گرفت؛ از اینجا فصل امپراتوری های بزرگ ایرانی آغاز شد.
در اواخر سده هفتم پیش از میلاد چند قوم با هم متحد شدند و پادشاهی ماد را بنیاد گذاشتند؛ غلاطیان، موریتانیایی ها، کاسی ها، اورارتویی ها، کاسپین ها و مانایی ها در کنار گروه های آریایی. دیائوکو (دیاکو) هسته قدرت ماد را شکل داد و با سقوط آشور، یکی از خشن ترین قدرت های زمان، راه برای دولت ایرانی گشوده شد.
هخامنشیان نخستین امپراتوری فراگیر ایرانی را بنیان گذاشتند و نزدیک به دو قرن بر بخش بزرگی از جهان فرمان راندند. کوروش دوم، مشهور به کوروش کبیر، بنیانگذار این شاهنشاهی است؛ فرمانروایی که در کنار فتوحات، الگوی رفتار انسانی در حکمرانی نیز شد.
کوروش و داریوش درخشان ترین چهره های این دودمان اند. فرجام کار هخامنشیان با یورش اسکندر مقدونی رقم خورد و تخت جمشید سوخت؛ اما شکوه آن دوره همچنان در حافظه تاریخی ایرانیان برجاست.
پس از تصرف ایران به دست اسکندر، سرداران او دولت سلوکی را برپا کردند. اسکندر خود را دنباله رو کوروش می نمایاند و برخلاف سنت یونانی، با شاهزادگان ایرانی ازدواج کرد.
بعد از مرگ او، بیست سال جدال جانشینی ادامه یافت تا سلوکوس یکم فرمانروایی ایران را در دست گرفت. سرانجام این دولت با قدرت گرفتن پارت ها فروپاشید و بار دیگر حکومتی ایرانی برپا شد.
اشکانیان از قوم پارت و اهل شرق ایران بودند؛ کوچنده، جنگاور و چیره دست در فنون نبرد. آنها سلوکیان را عقب راندند و دولتی نو به نام نیاشان ارشک برپا کردند.
پس از اشکانیان، ساسانیان قدرت را به دست گرفتند. در این دوران آیین زرتشت و طبقه روحانی جایگاهی برجسته یافت، آتشکده ها رونق گرفت و ساختار طبقاتی جامعه تثبیت شد. پادشاهان خود را برخوردار از فره ایزدی می دانستند. حکومت ساسانی با یورش عرب ها پایان پذیرفت.
نارضایتی از اداره کشور در اواخر ساسانی راه نفوذ و کشورگشایی عرب ها را هموار کرد. با سقوط ساسانیان، دوره ای نو آغاز شد. ایرانیان حکومت های راشدین، اموی و عباسی را تجربه کردند و در همه این ادوار، شورش ها و مقاومت هایی علیه حاکمان عرب رخ داد. از روزگار عباسی، دولت های محلی نیمه مستقل شکل گرفت و اقتدار خلفا رو به زوال گذاشت.
در سال های 1037 تا 1055 میلادی ترک های سلجوقی به رهبری طغرل بیگ وارد ایران شدند. دولت آل بویه که پیشتر به دست نیروهای عباسی تضعیف شده بود، کنار رفت.
گاهشمار دورهی سلجوقیان
صفویان دولت مرکزی نیرومندی ساختند. شاه اسماعیل بنیادگذار و شاه عباس او را به اوج قدرت رساند. در این عصر برخوردهای مرزی پیوسته با عثمانی جریان داشت.
نادرقلی، سردار نامدار، اصفهان را از افغان ها بازستاند و به شاه تهماسب دوم سپرد. شکست های تهماسب از عثمانی ها و صلحی که بست، ناتوانی او را آشکار کرد و زمینه را برای پادشاهی نادر فراهم آورد. پس از او، دولت افشاری انسجام پیشین را نیافت و جای خود را به زندیان داد.
کریم خان زند، سردار برجسته عصر افشار، پس از مرگ نادر با دو خان بختیاری متحد شد و ابوتراب میرزا را به نام شاه اسماعیل سوم بر تخت نشاند. خود لقب وکیل الرعایا گرفت و ابتدا ملایر و سپس شیراز را پایتخت کرد. پس از مرگ او نزاع های جانشینی راه را برای قدرت گرفتن آقامحمدخان قاجار باز کرد؛ او در 1795 لطفعلی خان زند را کشت و سلسله قاجار را بنیان نهاد.
قاجاریان 130 سال بر ایران فرمان راندند. این دوران با جدایی بخش هایی از سرزمین و دگرگونی های سیاسی و اجتماعی همراه بود.
با برچیده شدن حکومت قاجار، پهلوی ها به سلطنت رسیدند و ایران وارد دوره ای نو شد؛ دوره نوسازی و پیوند با جهان مدرن. رضاشاه کوشید میراث ایران باستان را بازخوانی کند و با اقتدار کشور را اداره کرد.
تمدن از ریشه «مدن» به معنای شهر می آید؛ هرچند شهرنشینی با مفهوم تمدن یکی نیست، اما پیوندی نزدیک دارند. انسان متمدن دیر یا زود به شهرنشینی می رسد، اما تمدن صرفا شهر نیست.
در بررسی تمدن ایران باید روشن کنیم:
برخی آغاز تمدن ایران را با ورود آریایی ها به فلات ایران می دانند؛ اما این به معنای خالی بودن فلات از پیشینیان نیست. پیش از آن نیز تمدن های کهنی در ایران پدید آمده و افول کرده بودند. آثار سکونت های نخستین بشر در این سرزمین شاهد این مدعاست.
نمونه هایی از تمدن های کهن فلات ایران:
به طور کلی تمدن ایران را می توان در سه چارچوب مطالعه کرد:
در دوره پیش از تاریخ، باستان شناسی چهار برهه را نشان می دهد: پارینه سنگی، نوسنگی، عصر برنز و عصر آهن.
برای مطالعه بیشتر درباره تاریخ ایران از آغاز تا کنون:
اگر پاسخ پرسش خود را پیدا نکردید، در دیدگاه ها بنویسید تا پاسخ دهیم.
در تاریخ ایران، تمدن های بسیاری شکل گرفته اند؛ برخی مستقل و برخی وابسته. از مهم ترین ها می توان به این موارد اشاره کرد: تمدن شهر سوخته در سیستان تمدن شهداد در کرمان تمدن سیلک در کاشان تمدن تپه مارلیک در گیلان تمدن جیرفت در کرمان تمدن عیلام در خوزستان تمدن تپه حسنلو در آذربایجان
با تکیه بر قدیمی ترین شواهد یکجانشینی مانند تپه سیلک و تپه های ساوجبلاغ، عمر تمدن در ایران بیش از هفت هزار و پانصد سال پیش از میلاد برآورد می شود.
پیش از تاریخ زمانی است که انسان هنوز ابزار ثبت نوشتاری نداشت؛ به همین سبب از آن دوران سند مستقیم نداریم و باستان شناسان از روی آثار به جا مانده شیوه زندگی را بازسازی می کنند.
به طور کلی چهار بخش دارد: 1. پارینه سنگی و فراپارینه سنگی (حدود یک میلیون تا 12 هزار سال پیش)، 2. نوسنگی (حدود 10 هزار تا 8 هزار سال پیش)، 3. مس سنگی (حدود 8 هزار تا 5300 سال پیش)، 4. برنز (حدود 5300 تا 4000 سال پیش).
نژاد خالص وجود ندارد. گروه های آریایی در هزاره دوم پیش از میلاد وارد ایران شدند و با اقوام بومی درآمیختند؛ بنابراین نمی توان همه ایرانیان را صرفا آریایی دانست. ضمنا پژوهش های جدیدی مطرح است که می گوید به جای ورود ناگهانی، گروه های موسوم به آریایی از دیرباز در فلات ایران حضور داشته و بخشی از آنان به شمال و اروپا کوچ کرده اند.
خیر. در متون کهن، نام پارس یا پرشیا رایج بوده و در اوستا نیز نام ایران آمده است. در دوره پهلوی اول، نام رسمی کشور «ایران» شد.
ایرانیان ملتی متکثرند: پارس، کرد، بلوچ، گیلک، عرب، لر، آذری و دیگر گروه ها. پارسیان تنها یکی از این اقوام اند.
بله؛ ایرانیان از هزاره ششم پیش از میلاد به یکجانشینی روی آورده اند و در شکل گیری تمدن های باستانی نقشی مهم داشته اند.
تاریخ نگاران فاصله پیدایش مادها (549 پیش از میلاد) تا پایان ساسانیان و یورش عرب ها (642 میلادی) را «ایران باستان» می نامند.
با استناد به شواهد باستان شناسی، تمدن ها بیش از 7 هزار سال پیش در فلات ایران پدیدار شده اند. برخی قدمت ایران را با آغاز دولت های مرکزی می سنجند و آغاز شکل گیری کشور را 550 پیش از میلاد و هخامنشیان می دانند. در جمع بندی، ایران بیش از 7 هزار سال قدمت دارد.
بزرگ ترین دولت های زمانه از ایران برخاسته یا در آن اداره شده اند: هخامنشی، ساسانی، سلجوقی و ایلخانی.
کوروش کبیر در 550 پیش از میلاد دولت مرکزی هخامنشی را برپا کرد.
قدیمی ترین دست ساخته های سنگی بشر در ایران حدود 200 هزار سال قدمت دارند.
از حدود 8 هزار سال پیش، در دشت ساوجبلاغ و تپه های سیلک و هرسین، شواهد ساخت خانه دیده می شود.
برآوردها از حدود 200 هزار تپه تاریخی در دوره های مختلف پیش از تاریخ و تاریخی در ایران حکایت دارد.
گسترده ترین قلمرو متعلق به هخامنشیان بود و ساسانیان نیز در دوره هایی با اقتدار بسیار ظاهر شدند.
با یورش 642 میلادی و سقوط ساسانیان، حضور عرب ها آغاز شد و تا حدود 821 میلادی ادامه یافت؛ سپس طاهریان حکومتی نیمه مستقل تشکیل دادند.
با فروپاشی ساسانیان و پیروزی عرب ها، ساختارهای اجتماعی، دینی و سیاسی دگرگون شد و از آن پس ایران در چارچوب «دوره اسلامی» مطالعه می شود.
نبرد با یونانیان در 330 پیش از میلاد و سلسله جنگ ها با رومیان از 272 میلادی، از مهم ترین نمونه ها در ایران باستان اند.
با مرور فهرست زیر تصویری کلی به دست می آید:
حمله اسکندر: 330 پیش از میلاد حمله رومیان: 283 میلادی حمله اعراب: 633 میلادی حمله ترک های سلجوقی: 1037 میلادی حمله مغول ها: 1219 میلادی حمله تیمور: 1380 میلادی حمله افغان ها: 1722 میلادی حمله عثمانی ها: 1461 میلادی حمله روس ها: 1827 میلادی حمله متفقین: 1941 میلادی حمله عراق: 1980 میلادی
استاندار خوزستان با تقدیر از وزارتخانههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، نیرو و کشور به دلیل همکاری برای برگزاری رویداد هنرهای تجسمی فجر، بر ضرورت مدیریت مصرف آب در همه بخشهای صنعت، خدمات و مصارف روزانه تأکید کرد و رسالت هنرمندان را در این مسیر اساسی و کارساز خواند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین آغاز به کار هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر در شوشتر، آب را امری قدسی و فراتر از یک عنصر مادی دانست و تاکید کرد: هنر ایرانی از دیرباز با آب عجین بوده و سازههای آبیتاریخی شوشتر جلوهای درخشان از این پیوند تاریخی است.
خدمات ماندگار زندهیاد عبدالکریم بهنیا، آبشناس برجسته و ملقب به «پدر علم قنات ایران»، در حاشیه هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر تجلیل شد.
هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با شعار «سرزمین من/ ایران، تجسم آب» شامگاه چهارشنبه در میراثجهانی سازههای آبیتاریخی شوشتر رسماً کار خود را آغاز کرد.
Δ